Gaeilge Mhanann Chomhráiteach (2)

 “Tharla go raibh stróinséarach ina shuí ar an suíochán céanna in aice liom. Is orm a bhí an ionadh nuair a labhair sé Gaeilg liom gur shamhlaíos difir inti seachas an Ghaeilg a bhí agam féin. Is cuimhin liom aon ní amháin gur ‘cabhall’ a thugadh sé ar chapall agus gur ‘sligeach’ a thugadh sé ar choirce. Ach chainteoimís le chéile díreach mar ba mhaith linn é. D’fhiafraíos de cad é agus dúirt sé liom gurbh ó Oileán Mhanann é, agus gurbh iascaire é i gceann de na bád sin amuigh sa chuan.[1]

Sin agat cuntas chainteoir dúchais Ghaolainn na Mumhan, Conchúr Ó Síocháin as Oileán Chléire, Co. Chorcaí ar chomhluadar a bhí aige le cainteoir (dúcháis?) Ghaeilge Oileán Mhanann.

Caithfear glacadh gur tuairim ar 1900 a tharla an comhrá céanna.

Is léir ón sliocht seo, 1. go raibh siad ábalta labhairt le chéile gan mórán stró, 2. gur aithin Ó Síocháin mar Ghaeilge Gaeilge Mhanann gan choinníoll agus 3. gur mhothaigh sé difear idir an dá Ghaeilge ach ní difear ollmhór is dothuigthe.

Tá aithne agam ar dhaoine (cainteoirí ó dhúchas) a d’éirigh leo comhrá a bheith acu le daoine as Albain (arís cainteoirí ó dhúchas) gan stró, ach tá aithne agam ar dhaoine eile nach dtuigeann focal di, d’ainneoin iad a bheith léannta sa Ghaeilge. Ní ceist shimplí í chomh-intuigtheacht.

Ach cé chomh difriúil is atá Gaeilge Mhanann ó Ghaeilge na hÉireann? Leis an cheist sin a fhreagairt caithfidh muid ceist a chur orainn féin, cad is Gaeilge na hÉireann?

Más é an caighdeán oifigiúil atá i gceist ach chan ionann an cás sin agus an Ghaeilge mar a bhíodh sí a labhairt in Oirthear Uladh agus i dtuaisceart Laighean (nó Cúige na Mí mar a thugaim air).

Ní dóigh liom go raibh mórán d’fhadhb ag cainteoirí ó dhúchas as Contae an Dúin nó as Ó Méith Gaeilgeoirí Mhanann a thuigbheáil agus is féidir linn a bheith measartha cinnte go raibh gaol láidir idir Ghaeilge Chontae an Dúin Thoir agus Gaeilge an oileáin (mar bhí idir Aontroim agus Alban agus idir Dheisceart Thír Chonaill is Tuaisceart Mhaigh Eo. 

Tá giota beag fianaise ann gur thuig cainteoirí Oileán Mhanann Gaeil “Loch Cairlinne” níos fear ná mar a thuig siad éinne eile:

Intelligibility of other Gaelic languages “I remember an old fisherman telling me that he and his crew had found by experience that it did not do for them to talk secrets in the hearing of the natives of the Scotch Islands, as they understood them. On the other hand a Manxman who speaks and reads his own Gaelic well has told me, how he was once in the habit of visiting the shores of Carlingford Lough, and that he understood the Gaelic of that district best, much better in fact than any Gaelic he had ever heard in Scotland.”[2]

Féadaim a rá chomh maith go bhfuil an-chosúlachtaí idir Ghaeilge Reachlann agus Gaeilge Mhanann chomh maith.

Tá cosúlachtaí ann le Gaeilge na Mumhan freisin ach tá mé ag ceapadh go mbeadh deacrachtaí ag cainteoirí Thír Chonaill agus Connacht í a thuiscint.

Is dóigh liom gur féidir le gníomhaire Gaeilge as Béal Feirste agus gníomhaire as Oileán Mhanann a thuigbheáil a chéile chomh maith sa lá atá inniu ann, ach ní gan stró. 

Tá barúil agam fosta go raibh an Ghaeilge mar a bhíodh sí a labhairt tráth i mBaile Átha Cliath an-chosúil le Gaeilge Mhanann chomh maith, ach beidh orm an teoiric sin a mhíniú lá éigin eile.

Ceacht 1

Fastyr mie eu, Vainshter Quilliam
Feastar[3] maith aiu, [a] Mhainistir ‘C Uilliam
God afternoon, Mr Quilliam

Fastyr mie, Yuan Bhoy, nagh vel oo goll dy scoill
Feastar maith, Jhuan Boy, nach bheil thú gol da scoil
Good afternoon, John Boy, aren’t you going to school?

Cha nel, ta laa feilley ain
Chan eil, tá lá féile aghainn
No, we have a holiday.

S’mie shen, as ta laa braew ayn
Is maith sein, is tá lá breagha ann
That’s good, and there’s a fine day in it

Ta, laa braew grianagh
Tá, lá breagha grianach
Yes, a fine sunny day

Cre shen t’ou gra? Cha nel mee clashtyn feer vie.
Cré sin tá thú ag rá? Chan fheil mi claistin fíor mhaith.
What is this you are saying? I cannot hear very well.

Ta mee gra dy vel laa braew grianagh ayn
Tá mi ‘g rá da bheil lá breagha grianach aghainn
I am saying that we have a fine sunny day

Ta dy jarroo, agh te feayr
Tá da dearbh, ach tá é fuar[4]
Yes indeed, but it is cold

C’raad ta’n jishag ayd Yuan?
Cá rathad tá an deaiseag[5] aghad [a] Jhuan?
Where is your dad Juan?

 

T’eh ersooyl ayns Liverpool
T’é air s(i)úil anns Liverpool
He is away in Liverpool

C’red t’eh jannoo ayns shen?
Créad t’é deanamh anns sein?
What is he doing there?

T’eh kionnaghey cabbyl

T’é cionneachadh caball

He is buying a horse


Agh nagh vel daa[6] chabbyl echey?
Ach nach bheil dá chaball aice?
But does he not have two horses?

Ta, agh ta’n cabbyl dhoo g’aase shenn

Tá, ach tá’n caball dubh ag fhás séan.

Yes, but the black horse is growing old


Ta mee clashtyn dy vel cabbyl noa ec y Valleyskeag neestht
Tá mi claistin da bheil caball noa aic a’ Bhaile Scéag[7] ‘nís[8]
I hear that there’s a new horse at the Ballaskeg too

Va mee clashtyn jea dy row cabbyl mooar glass echey
Bha mi claistin dé[9] da robh caball mór glas aige
I was hearing yesterday that he had a big grey horse

Jeeagh! Quoi shen er y clieau?
Déach, caé sein ar a’ c-sliabh?[10]
Look! Who’s that on the mountain?

She Thom Pheric t’ou fakin, t’eh cur shilley er ny kirree echey
Is é Tom Phéaraic tá thú faicinn, t’é cur siolladh[11] ar na caoraigh aige
It’s Tom Pheric you’re seeing, he’s putting a sight on his sheep.

 

Vel monney kirree echey mleeaney?

Bheil mona[12] caoirigh aige i mbliana?

Has he many sheep this year?

 

cha nel monney, va ram[13] caillt ayns y sniaghtey

chan eil mona, bha ram caillt anns a’ sneachta

Not many, a lot were lost in the snow

 

 


[1] Ó Síocháin, Conchúr, Seanchas Chléire, (Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, 1977 [1940])

[2] Rogers, P. E. (2015), “Transcription of Vocabulary from: The Outlines of the Phonology of Manx Gaelic – J Rhys 1894”

[3]“There is no word for’ afternoon’ in Manx. ‘feastar’ is used for any time after mid-day until nightfall” (Nótaí Juan Y Geill). B’ionann an cás i nGaeilge Oirthear Uladh le ‘coinfheascar’, is suimiúil gurbh ‘coinfheastar’ an fuaimniú a bhí ag muintir Dhoire.

[4]Tá fuaimniú an fhocail ‘fuar’ /fiːər/ iontach cosúil leis an dóigh a deirtear an focal céanna i nGaoth Dobhair, fˠiaɾˠ. Ach dar le Broderick bhí an fuaimiú /fuːᵊr/ ar fáil chomh maith (Broderick (George): A handbook of late spoken Manx. BZCP, 3–5. Tübingen: Niemeyer, 1984–1986. Vol. 1: Grammar and texts. 1984. xxxii + 479 pp. Vol. 2: Dictionary. 1984. v + 523 pp.
Vol. 3: Phonology. 1986. xxxvi + 207 pp.; “’fuar’, pronounced ‘foor’, or ‘fuar’ as in Erse and Scots Gaelic, though in West and North of the Island it sounds like’ fíor’”(Nótaí Juan Y Geill).

[5] jishag (deaiseag),  arbh fhéidir gurb as an tSeanGhaeilge dait ‘athair /athair altrama’ é an chéad chuid de, agus an díspeagadh -ag (éag) bainte leis?

[6] “Two, in counting is ‘jees,’ but ‘daa’ is the adjective and is followed by the singular noun, not plural as in English. It also causes aspiration (Nótaí Juan Y Geill).

[7] “Note the article before’ Ballaskeg’ (The Ballaskeg). This could mean of course, the Hawthorn Farm, but colloquially would refer to the man  who owned or farmed Ballaskeg” (Nótaí Juan Y Geill).

[8] Neesht, ‘also, too’, deirtear ‘n’yiss’ (Nótaí Juan Y Geill). “<an éis de?” (Caoimhín Ó Donnaile, https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=old-irish-l;2irrXA;20030318011734%2B0000). <ina ndís de, Williams, NJA, Stair na Gaeilge, ibid, l. 724. Tá an ‘t’ sa litriú Manannach ar an ábhar go raibh sé de nós -t a chur tar éis /x/ nó siosaigh, tá an rud céanna againn in Éirinn le arís/aríst.

[9] Féach Gaeilge na hAlban ‘‘, agus Gaeilge na hÉireann ‘inné’ <indé.

[10] Ní léiríonn ‘tsliabh’ an foghraíocht Mhanainnise go cruinn, admhaím. Is féidir gur litriú níos fearr ‘c-sliabh’ nó ‘cliabh’ go díreach.

[11] shilley < siolladh < sealladh (Gaeilge na hAlban “1. scene(ry), sight, view, vista 2. show, spectacle 3 perspective, point of view, standpoint 4 appearance, aspect 5 outlook”, ó ‘Am Faclair Beag’. Eoin P. Ó Murchú a luaigh sé seo liom).

[12] “monney ‘anything, much (used negatively). OIr mana ‘sign. ScG. manadh. (Broderick, ibid).

[13]Focal Béarla é seo. “Much, many.=mooarane or ymmodee, but in the negative or interrogative, ‘monney’ is used … This is a word commonly used, though not given in a dictionary” (Nótaí Juan Y Geill).

Gaeilge Mhanann Chomhráiteach (1)

Is í Gaeilge Mhanann an mhórchanúint nó teanga Ghaeilge is lú dá bhfuil ann agus mar sin a bhíodh sí riamh.

Is beag beann a thugtar uirthi taobh amuigh den oileán agus is beag an spéis atá ag Gaeil Éireann is Alban uirthi, d’fhéadfá a rá gur beag an meas atá ag go leor againn di chomh maith.

Thar rud ar bith eile, is é an phríomhchúis do sin ná an córas litrithe a úsáidtear atá bunaithe ar an Bhéarla den chuid is mó agus faoi thionchar éigin na Breatnaise.

Déanta na fírinne, níl an córas oideolaíoch, sanasaíoch agus ní léiríonn sé foghraíocht na teanga go sásúil ach an oiread – ní féidir liom moladh a thabhairt dó, seachas go bhfuil sé beagáinín níos éascaí do Bhéarlóirí í a fhoghlaim.

Ach cha déanaim aon bhreithiúnas ar an chóras céanna, tuigim go maith go bhfuil dúil ag Manannaigh ann, ní nach ionadh.

Mar gheall ar an chóras sin bíonn daoine den tuairim go bhfuil bun-difríocht ollmhór idir í agus na teangacha Gaeilge eile áfach.

Ach ní fíor é, Gaeilge atá inti agus minic go leor, Gaeilge mhaith ghlan.

Is minic a cheaptar í a bheith i gcré na cille mar gur cailleadh an cainteoir traidisiúnta deireanach, Ned Maddrel i 1974 ach bhí athbheochan faoi lán-seoil fiú ag an am sin agus tá rath éigin uirthi sa lá atá inniu ann.

Is é an rud atá i gceist leis an saothar seo ná cúrsa i nGaeilge Mhanann a chur ar fáil bunaithe ar chóras litrithe na Gaeilge.

Tá dóchas agam go spreagfaidh sé sin cainteoirí Gaeilge eile le hiarracht a dhéanamh le Gaeilge Mhanann agus, seans, gur féidir le Gaeil Mhanann aithne níos fearr a chur ar Ghaeilge na hÉireann agus na hAlban agus a bhfuil fágtha den Ghaeltacht Choiteann.

Tá an saothar seo bunaithe ar ‘Conversational Max’ le Juan Y Geill. Foilsíodh é den chéad uair in 1954, d’fhoilsigh Yn Cheshaght Ghailckagh an leagan a bhfuil mé féin ag obair leis in 1989.

Tá sé ar fáil saor in aice ar líne, taifeadáin san áireamh ar http://www.learnmanx.com/cms/audio_collection_109419.htmlagus ar http://www.learnmanx.com/cms/media/john%20gell%20pdf/MHF%20Conversational%20Manx.pdf.

Fáilte roimh aon mholadh nó cheartúcháin.

Mar fhocal scoir, tuigim nach sásóidh an saothar seo mórán.

Tá cothrom na Féinne le baint amach idir a bheith oideolaíoch, sanasaíoch agus fóin-eolach – ní féidir go mbeadh gach duine ar aon fhocal faoi mar sin de, beidh tosaíochtaí éagsúla ag daoine.

Seo iarracht dhuine amháin, bheadh daoine eile ar mhalairt tuairim. Mar sin, arís eile, gléas foghlamtha é seo, ní iarracht chun córas nua litrithe a bhunú do Ghaeil Mhanann.

Ní mholaim sin, agus ní bheadh aon cheart agam a mholadh, ar an ábhar nach Manannach mé.

Dá ndéanfaí córas nua a ghlacadh, chuirfeadh sé sin an dul-chun-cinn a rinne an teanga le 40 bliana anuas amú, scoiltfeadh sé an gluaiseacht teanga san oileán ar a laghad dhá uair – le cuid ag cloí leis an tsean-chóras, cuid ag dul leis an chóras nua agus cuid eile ag dul le córas athleasaithe éigin eile.

Déanta na fírinne, tá stair fhada ag an chóras litreach Manannach, agus is iomaí uair a scríobhadh idir Ghaeilge na hÉireann agus na hAlban i gcóras iontach cosúil leis san am a chuaigh thart.

Ceacht 1

Moghrey mie, Ned, cre’naght ta shiu?
Móra maith, Ned, crén acht tá siú1?
Good morning Ned, how are you?

Lane vie, gur eh mie eu
Lán mhaith2, go robh maith aiu3
Fairly well, thank you.

Kys4 ta shiu hene?
Cio(nn)as tá siu fhéin?
How are you yourself?

Cha nel mee g’accan
Chan eil mi ’g acaín5
I am not complaining

Ta mee clashtyn dy6 vel Thom ching
Tá mi claistin da bheil Tom tinn7
I hear Tom is sick

O’ dy jarroo, c’red ta jannoo er?
O’ da dearbh, c’réad tá déanamh air?
Oh indeed, what ails him?

Cha ‘sayms8, agh cha nel eh g’obbragh
Cha fhios aghams, ach chan eil e ag obrach
I don’t know but he is not working

V’eh g’obbragh jea
Bha e ‘g obrach dé
He was working yesterday

Va, agh cha row eh jeeaghyn ro vie
Bha, ach cha robh e deuchainn9 ro-mhaith
Yes, but he was not looking too well

Vell oo goll thie nish?
Bheil thú gol taigh ‘nois?
Are you going home now?

Cha nel, ta mee goll gys Doolish
Chan eil, tá mi gol gus Dubhghlais
No, I am going to Douglas

Jean siyr eisht ta’n barroose cheet
Déan siar eist10, tá an barrús tíot
Make haste then, the bus is coming

Bannaght lhiat, Yuan. Slane lhiat, Ned
Beannacht leat, Jhuan. Slán leat Ned
Goodbye Johnnie. Farewell Ned

Jeeagh quoi ta cheet nish?
Déach caé tá tíot ‘nois?
Look who’s coming now?

She Illiam t’ayn
Is e Illiam t’ann
Its William (that’s in)

Moghrey mie, Illiam, cre’n driss t’ort?
Móra maith, Illiam, cré’n drios11 t’ort?
Good morning, William, what rush is on thee?

Ta mee goll gys Purt le Moirey
Tá mi gol gus Port le Muire
I am going to Port St. Mary

Vell oo goll eastagh?
Bheil thú gol iastach?
Are you going fishing?

Ta, vel oo cheet marym?
Tá, bheil thú tíot maram12?
Yes, are you coming with me?

Cha nel jiu edyr, ta mee ersooyl dy-valley.
Chan eil diugh eadar13, tá mi ar s(i)úil da-bhaile14.
Not today at all, I’m away home.

FÁILTE ROIMH CHEARTÚCHÁIN / CORRECTIONS WELCOME

 

1 I nGaeilge Mhanann labhartha baintear an-úsáid as an chéad-phearsa uatha, thú, go háirithe ag labhairt le duine a bhfuil aithne mhaith ag duine air ach baintear úsáid as an uimhir iolra ‘siú’ [<sibh] go háirithe agus duine ag labhairt le duine níos sine nó le strainséir” (Nótaí Juan Y Geill).

2 “’Lán mhaith’, ach is annamh a admhaíonn an Manannach, agus é ina a choimeádaí i gcónaí, sin” (Nótaí Juan Y Geill).

3 i. < aghaibh < agaibh

4< Cionnas, deirtear ‘kunnas’ nó ‘kennas’ cosúil le Gaeilge na hÉireann Irish ‘conas’ (Nótaí Juan Y Geill).

5 As an tSean-ghaeilge ‘accaíne’ ‘bewails, laments, complains’ eDil, (cf. SMO – http://www2.smo.uhi.ac.uk/teanga/bunadas/f.php?f=71359).

6< go / gu

7 Chuirfeadh an fhuaimniú Gaeilge na Rinne, Port Láirge i gcuimhne do dhuine.

8’Cha’s aghams = giorrúchán ar ‘chan eil fhios aghams’ (Nótaí Juan Y Geill).

9 deuchainn ‘. Tugtar ‘Deuch’ mar mhodh ordaithe ‘faicinn’ ach déanta na fírinne, ciallaíonn sé ‘amharc’ (Nótaí Juan Y Geill).

10 Eisht < ‘ar éis de’ dar le Caoimhín Ó Donnaile (http://nimill.blogspot.com/2011/02/gaeilge-mhanann.html)

11 cf. Gaeilge na hAlban greas < S-Gh gress (= fogha) agus gressaid in eDIL (Dennis King, comhrá pearsanta).

12 Céad-phearsa de ‘marish’, ‘leis’. Dar le Williams (“An Mhanainnis”, in K. McCone, Damian McManus, Cathal Ó Hainle, Nicholas Williams, Liam Breatnach, Stair na Gaeilge (Maynooth, 1994) 703–44 ), marish na Manainnise < “‘immalle fri’ na Luath-Gaeilge. Ciallaíonn ‘marym, mayrt, marish… ‘ ‘in éineacht leis.’. Cuireann lesh (leis) seilbh in iúl de ghnáth (Nótaí Juan Y Geill).

13 Edyr < G. na hA agus G. na hÉ. ‘idir’. Baintear úsáid as an intriacht ‘edyr‘ go minic i nGaeilge Mh. ‘ar chor ar bith’ is brí leis. Tá an chiall céanna leis in Albain mar a bhí i nGaeilge Reachlann agus sa Ghaeilge Chlasaiceach cé gur mar ‘idir’ a déirtear/dúradh é.

14 ‘Da-bhaile’, ciallaíonn ‘balley’ Ghaeilge Mhanann ‘áit, baile mór, homestead nó feirm go fiú. Thie (taigh) = teach nó ‘home’ (Nótaí Juan Y Geill).

An Fhilíocht ó Bhéal i nGaeilge — ‘s mise Ciara, seo mo bhlag!

Caint do mhic léinn Fiontar & Scoil na Gaeilge – DCU ar an bhfilíocht ó bhéal chomhaimseartha i nGaeilge. Níl ann ach spléachadh ar a bhfuil ar siúl… mar sin fhéin b’fhéidir go gcuirfeadh cúpla duine agaibh spéis ann. Na filí atá luaite san fhíseán: Gearóid Mac Lochlainn, Doireann Ní Ghríofa Séamus Barra Ó Súilleabháin, Eoin P. […]

via An Fhilíocht ó Bhéal i nGaeilge — ‘s mise Ciara, seo mo bhlag!