Svetlana Aleksievich – Duaiseoir Nua sa Litríocht!

Is minic a chuirtear i leith Acadamh na Sualainne go bhfuil siad róchlaonta chun Duais Nobel sa litríocht a bhronnadh ar scríbhneoirí nár chuala aon duine trácht ná iomrá orthu ach na hacadúlaigh féin. Uaireanta bíonn boladh na polaitíochta as an ngradam. An iarracht seo, áfach, ní mór a rá gur bronnadh an duais ar scríbhneoir nach bhfuil a cuid saothar ródheacair ag an ngnáthléitheoir agus a bhfuil teachtaireacht láidir dhaonnachtúil á reic aige. Nó aici. Is í Svetlana Aleksievich duaiseoir na bliana. Bean Bhealarúiseach í a scríobhas as Rúisis, cé go ndeir sí féin gur ábhar áthais di go bhfuil an Bhealarúisis ag dul i dtreise arís mar theanga, beag beann ar Rúisiseoireacht an Uachtaráin Alaksandr Lukashenka. Tá Lukashenka tar éis cumhacht ollsmachtúil a bhaint amach sa Bhealarúis, áfach, agus caithfidh Aleksievich a cuid leabhar a fhoilsiú taobh amuigh dá tír dhúchais. Nuair a cuireadh Bealarúisis ar cheann acu le déanaí, b’éigean an leabhar a phriontáil sa Liotuáin, áit a bhfuil cónaí ar a lán teifeach polaitiúil ón mBealarúis – ní rachadh sé i gcló sa Bhealarúis féin.

Swetlana_Alexijewitsch_2013_cropped
Svetlana Aleksievich, duaiseoir Nobel sa litríocht 2015. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

Scríbhneoir doiciméadach í Aleksievich, agus is iad cuimhní cinn na ngnáthdhaoine is amhábhar dá cuid saothar – na cuimhní a choinníos siad ar imeachtaí tubaisteacha a saoil, cosúil leis an Dara Cogadh Domhanda, nó an olltimpiste i stáisiún adamhchumhachta Shearnóbail. Saolaíodh í féin in Ivano-Frankivs’k in iardheisceart na hÚcráine, nó sin é an t-ainm atá ar an áit inniu – “Stanislav” a bhí ar an mbaile mór céanna nuair a tháinig Aleksievich chun saoil, leagan truaillithe den ainm Polainnise Stanisławów. An t-ainm atá ar an gcathair anois, fuair sí é ó Ivan Franko, scríbhneoir Sóisialach Úcránach a chuir tús le traidisiún na n-úrscéalta bleachtaireachta as Úcráinis. Úcránach ab ea máthair Aleksievich, ach b’as an mBealarúis dá hathair, agus is sa tír sin a chaith Svetlana óg luathbhlianta a saoil agus a chuaigh sí ag obair mar iriseoir.

Алесь_Адамовіч
Ales Adamovich, scríbhneoir neamhfhicsin ón mBealarúis. Thug a chuid leabhar faoi uafáis an chogaidh inspioráid d’Aleksievich. (Pictiúr: Vicipéid na Bealarúisise.)

Cé nach í an Bhealarúisis an teanga a shaothraíos sí féin, is léir go raibh an-tionchar ag na scríbhneoirí comhaimseartha Bealarúiseacha uirthi mar údar. Is é Ales Adamovich an scríbhneoir is minice a luas sí féin mar réamhshampla agus mar réalt eolais. Scríbhneoir clúiteach Sóivéadach ab ea Adamovich a chuir béim ar thábhacht an duine aonair agus ar chuimhní cinn an duine aonair mar chur síos ar uafáis an chogaidh, agus é inbharúla, fiú, gur rud mímhorálta é ficsean a chumadh faoin gcogadh. Ba é an saothar ab aithnidiúla le hAdamovich ná Blokadnaya kniga (“Leabhar an Léigir”), a scríobh sé as Rúisis in éineacht le Daniil Granin (scríbhneoir Rúiseach) faoi léigear Leningrad; bhí an leabhar seo bunaithe ar na scéalta a bhailigh an bheirt scríbhneoirí ó mhuintir na cathrach, ach ní raibh lucht an rialtais áitiúil sa chathair sásta leis an leabhar, ó bhí an cur síos ar chruachás na cosmhuintire le linn an chogaidh chomh lom, chomh brúidiúil, is go ndeachaigh sé thar fóir, dar leis na polaiteoirí áitiúla (nó le feidhmeannaigh áitiúla an Pháirtí Chumannaigh, ab fhearr a rá). Saothar tábhachtach eile an script a scríobh Adamovich don scannán úd Idi i smotri (“Tar go bhfeice tú”). Scannán leathréadúil, leathshiombaileach é faoi imeachtaí an chogaidh sa Bhealarúis; ba é Elem Klimov an stiúrthóir.

Scríbhneoir eile a chuaigh i bhfeidhm uirthi é Vasil Bykau, scríbhneoir cogaidh eile ón mBealarúis: is féidir a rá gurbh eisean scríbhneoir náisiúnta na Bealarúise inniu. Scéalta cogaidh a scríobhadh Bykau féin, fear a chuaigh trí anró uafásach i mblianta an chogaidh, agus scéalta loma cneasta á n-insint aige faoina bhfaca sé ansin – chomh cneasta is nár thaitin siad le deachtóir na Bealarúise.

Vasil_Bykov
Vasil Bykau ina shaighdiúir óg. Eisean an scríbneoir ba thábhachtaí a shaothraíodh an Bhealarúisis san fhichiú haois. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

U voyny ne zhenskoe litso (“Níl Aghaidh Mná ar an gCogadh”) an chéad leabhar le hAleksievich a foilsíodh, thiar sa bhliain 1985. Leabhar é seo a thugas cur síos ar chruachas na mban sa Dara Cogadh Domhanda. An dara leabhar, Tsinkovye malchiki, is é is ábhar dó ná cogadh na hAfganastáine. “Na Buachaillí Since” is brí le teideal an leabhair, agus is tagairt é do na cónraí since ina gcuirtí na fir óga a fuair bás i machaire an áir, le hiad a iompar abhaile. Leabhair eile iad Chernobylskaya molitva (“Urnaí ó Shearnóbail”) agus Poslednie svideteli (“Na Finnéithe Deireanacha”). Is iad na finnéithe deireanacha sin ná na daoine a bhí ina bpáistí nuair a d’ionsaigh an Ghearmáin Naitsíoch an tAontas Sóivéadach sa bhliain 1941 – páistí a bhfuair a dtuismitheoirí bás sa chogadh, mar shampla, agus nach raibh in ann mórán céille a bhaint as na himeachtaí cogaidh ina dtimpeall, iad féin.

Is minic a chuirtear i leith choiste Nobel gur nós leo an duais a bhronnadh ar scríbhneoirí nár chuala ach na speisialtóirí iomrá orthu agus nach féidir le gnáthléitheoirí mórán adhmaid a bhaint as a gcuid saothar chomh deacair doléite is a bhíos siad. An turas seo áfach tá duaiseoir soléite againn. Tá cuid mhór de shaothar Aleksievich ar fáil sna teangacha coimhthíocha cheana féin – níl an Rúisis riachtanach le aithne a chur ar ar tháinig óna peann.

Náisiúin agus Teangacha na bPoblachtaí Iar-Shóivéadacha – Cuid a Dó – An tSeoirsia

Is é an t-ainm atá ar an tír sna teangacha Iartharacha ná an tSeoirsia, agus is éard a thugas na Rúisigh agus na Slavaigh eile uirthi ná an Ghrúis, ach is é Sakartvelo – tír na gCairtvéalach – atá uirthi ina teanga oifigiúil féin. Bhí clú na n-ilteangacha ar Chugas riamh – “sliabh na dteangacha” a thug tíreolaí amháin ón Araib ar an gceantar míle bliain ó shin – agus níl fiú gaol ag na teangacha sin go léir le chéile. Maidir leis an tSeoirsis, is í an teanga is líonmhaire cainteoirí i bhfine na dteangacha Cugasacha  Deisceartacha, nach bhfuil gaol ar bith acu, abair, leis na teangacha Cugasacha Tuaisceartacha (an tSeisnis mar shampla). Scéal eile ar fad go mbíonn na teangacha seo cosúil le chéile ó thaobh na bhfuaimeanna is na ngnéithe gramadaí de, toisc go bhfuil siad ag dul i bhfeidhm ar a chéile leis na mílte bliain anuas.

vepkhistqaosani
“An Ridire i Riocht Pantair”, eipic náisiúnta na Seoirsia. Lámhscríbhinn ón ochtú haois déag. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Is dócha go bhfuil an tSeoirsis ar an gceann is saibhre litríochta de theangacha dúchasacha an réigiúin (is é sin má fhágaimid, abair, an Airméinis as áireamh, toisc gur teanga Ind-Eorpach í). Tá a haibítir féin aici nach bhfuil róchosúil le haon cheann eile. Cé go maíonn na hAirméanaigh gurbh é an misinéir céanna a cheap an córas scríbhneoireachta dóibh féin agus do lucht labhartha na Seoirsise araon, tá an dá aibítir an-difriúil le chéile dáiríribh.

Shota Rustaveli
Shota Rustaveli, file náisiúnta na Seoirsia. Eisean a chum an eipic náisiúnta sa dóú haois déag. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla.)

Cosúil leis na hAirméanaigh, chuaigh na Seoirsigh leis an gcreideamh Críostaí go han-luath. Deir an seanchas gur bean Ghréagach ón gCapadóic darbh ainm Nina a rinne gnó Naomh Pádraig don tír i dtús na ceathrú haoise AD. Ba é an Sorastrachas, seanchreideamh na hIaráine, an reiligiún a bhí á chleachtadh ag muintir na Seoirsia roimhe sin, i mbreis ar pé pisreoga págánacha a bhí acu roimhe sin.

Chuaigh an Chríostaíocht go smior sa phobal agus níor thréig siad í, cé go mbídís á rialú ag ríthe Ioslamacha ar feadh i bhfad i rith a staire. An Chríostaíocht a chleachtas na Seoirsigh, is cineál Ortadocsachas Oirthearach í, is é sin tá sí cosúil le creideamh Críostaí na Rúise ó thaobh na ndeasghnáth agus na diagachta de. Timpeall ar dheich faoin gcéad de mhuintir na Seoirsia is Muslamaigh iad. Tá dhá mhionlach Muslamacha sa tSeoirsia, d’fhéadfá a rá. Cuid acu is Asarbaiseánaigh iad ó thaobh a saindúchais de, agus is Muslamaigh Shiacha iad. Tá Muslamaigh Sheoirsiacha sa tír chomh maith, áfach – is é sin, Seoirsiaigh eitneacha arb é an tIoslam a gcreideamh. Muslamaigh Shunnacha iad an dream seo, agus cónaí ar an gcuid is mó acu sa chúige úd Adzhara chois na Mara Duibhe. Labhraíonn siad a gcanúint féin a bhfuil cuid mhaith focal ón Tuircis inti, ach ní teanga ar leith í.

MemedAbashidze._Photo_by_N._Gaidabura._Batumi,_1903.
Memed Abashidze, scríbhneoir agus intleachtóir Muslamach ón tSeoirsia. Bhí sé barúlach go mba chóir do Mhuslamaigh Adzhara dearcadh orthu féin mar Sheoirsiaigh, agus rinne sé a lán aistriúcháin ó Thuircis agus ó Araibis go Seoirsis. Bhí sé ina cheannródaí amharclannaíochta agus drámaíochta sa tír freisin. Cuireadh chun báis é le linn phurguithe Stailín faoi dheireadh na 1930idí. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Tá cúpla teanga á labhairt sa tSeoirsia agus sa Tuirc a bhaineas leis an bhfine chéanna agus an tSeoirsis féin, cé nach teangacha scríofa iad: tá na cainteoirí sásta úsáid na teanga liteartha a bhaint as an tSeoirsis nó as an Tuircis, de réir na tíre ina bhfuil cónaí orthu. Thairis sin tá teanga amháin ann a bhfuil gaol aici leis an tSeisnis agus leis an Iongúisis – an teanga Batsbi nó Tsova-Tush, nach labhraítear ach in aon sráidbhaile amháin, Zemo-Alvani i gcúige Kakheti in Oirthear na Seoirsia.

Tá dhá chuid den tSeoirsia forghafa ag an Rúis inniu, mar atá, an Abcháis agus an Oiséit Theas. An teanga a labhraíos muintir na hAbcháise baineann sí le ceann de na mionfhiní teangacha sa cheantar arís, agus í chomh saibhir i gconsain is chomh daibhir i ngutaí is gur áitigh teangeolaí amháin nach bhfuil gutaí sa teanga ar aon nós, amach ó ghutaí cúnta a cheadaíos don chainteoir na consain a fhuaimniú go soiléir. Maidir leis an Oiséitis, ceann de na teangacha Iaránacha í – is é sin tá gaol aici leis an bPeirsis mar shampla. Cé go bhfuil an tSeoirsis ag cur thar maoil le fuaimeanna is le foirmeacha gramadaí nach furasta a fhoghlaim, tá stór focal na teanga lán iasachtaí ón Laidin is ón nGréigis, ón Araibis agus ón bPeirsis. D’fhéadfá a rá go bhfuil focail chultúrtha an Iarthair agus an Oirthir fite fuaite leis an teanga, rud ar a n-aithnítear stair ilghnéitheach an réigiúin.

Ar dtús ní raibh sa tSeoirsia ach dornán ríochtaí beaga. Níor chuala údair na seanársaíochta clasaicí iomrá ar an tSeoirsia go fóill, agus ní raibh an t-ainm féin ann san am, ach bhí aithne acu ar Cholcas. B’ionann Colcas agus an chuid den tSeoirsia atá suite chois na Mara Duibhe, agus creidtear gurbh é an chéad stát Seoirsiach, nó “Cairtvéalach”, a bhí ann ar aon nós. Tá a pháirt féin ag Colcas i miotaseolaíocht na sean-Ghréige, nó b’ansin a chuaigh an laoch úd Iason agus foireann na loinge úd Argo – na hArgónátaigh – ar lorg Lomra an Óir.

Bhí na mionríochtaí Seoirsiacha faoi thionchar na sean-Róimhe ar feadh i bhfad, agus ina dhiaidh sin tháinig an Bhiosáint i gcomharbas ar an Róimh – ar ndóigh ní raibh sa Bhiosáint féin ach leath thoir na sean-Róimhe. Sa cheathrú haois AD, áfach, tháinig an Pheirs i seilbh oirthear na Seoirsia – “an Ibéir” a thugtar ar an gcuid sin den tír, cé nach bhfuil baint dá laghad aici le Leithinis na hIbéire, áit a bhfuil an Spáinn agus an Phortaingéil suite.

I ndeireadh na cúigiú haoise, bhí an Prionsa Vakhtang Gorgasali in ann neamhspleáchas a bhaint amach don Ibéir ar feadh tamaill, ach tháinig deireadh leis an tsaoirse sin go sciobtha, nuair a ghabh na hArabaigh an Pheirs agus an tSeoirsia araon. Ón naoú haois i leith, thosaigh rítheaghlach nua, clann Bagrat, ar athghabháil na Seoirsia, rud a d’éirigh lei i rith cúpla céad bliain. Ansin áfach tháinig namhaid láidir nua ag cúngú ar an tír, mar atá, na Seilsiúcaigh – fánaithe Turcacha a bhí díreach ag déanamh a gcoda féin den Iaráin.

Sa bhliain 1071 bhris na Seilsiúcaigh an cath ar na trúpaí Biosántacha, Airméanacha agus Seoirsiacha in aice le Manzikert (Malazgirt), agus ba dá dheasca sin a thit an Mhion-Áise leis na treibheacha Turcacha, ionas gur thosaigh an meath ag teacht ar an mBiosáint i gceart – roimhe sin, ba nós leis na Biosántaigh dearcadh ar an Mion-Áise mar chuid de chroí a nImpireachta. Fágadh cuid mhór den tSeoirsia féin faoi smacht na Seilsiúcach i ndiaidh chath Manzikert, agus b’éigean do bhunadh na tíre sábháilteacht a lorg sna sléibhte, mar ba dhual do na pobail Chugasacha riamh.

battle of manzikert
An cath ag Manzikert. Mionphictiúr Francach ón gcúigiú haois déag. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Faoi dheireadh na haonú aoise déag, áfach, chuaigh rí óg éirimiúil, Dáibhí a hAon, i gceannas ar na Seoirsiaigh. Faoin am chéanna bhí na Crosáidirí ag iarraidh an Leiveaint a shealbhú ó na Muslamaigh, rud a d’fhabhraigh do Dháibhí ina chuid cogaí. Bhí sé ábalta an chuid ba mhó den tSeoirsia a aontú faoi aon choróin amháin, cé gur fhan na Seilsiúcaigh ag rialú Tbilisi, príomhchathair na tíre. Bhí na Seoirsiaigh in ann frithionsaí na Seilsiúcach a chloí sa bhliain 1121 i gCath Didgori, agus go gairid ina dhiaidh sin chuaigh siad i seilbh Tbilisi féin. Ina dhiaidh sin d’iompaigh an tSeoirsia ina cumhacht thábhachtach réigiúnach, agus mhionnaigh cuid mhór de na hAirméanaigh féin móid dílseachta don Rí Dáibhí. “An Tógálaí” an leasainm a bhaist na Seoirsiaigh air.

Ní mór an Bhanríon Tamar a lua freisin, áfach. Bhí sise ag rialú na tíre i ndeireadh na dóú haoise déag agus i dtús na tríú haoise déag, agus í ag leanúint léi ag iarraidh tuilleadh tailte agus géillsinigh a ghabháil don tSeoirsia. Thairis sin, áfach, is gnách leis na Seoirsiaigh dearcadh ar bhlianta Tamar mar ré órga gan a leithéid eile i stair na tíre. Bhí sise ag rialú na Seoirsia nuair a bhreac Shota Rustaveli síos an eipic náisiúnta.

rustaveli tamar
Shota Rustaveli, file náisiúnta na Seoirsia, ag cur lámhscríbhinn a eipice faoi bhráid na Banríona Tamar. Ba é an t-ealaíontóir Ungárach Mihály Zichy a dhathaigh an pictiúr seo faoi dheireadh na naoú haoise déag. (Foinse: Vicipéid na Gearmáine)

Sna 1220idí áfach thosaigh na Mongólaigh ag ionsaí thíortha an réigiúin, agus d’fhorghabh siad cuid mhór den tSeoirsia chomh maith. D’éirigh muintir na Seoirsia amach in aghaidh na Mongólach uair i ndiaidh a chéile, agus sa deireadh bhí an Rí Seoirse a Cúig (a rialaigh an tír sna blianta 1314-1346) in ann neamhspleáchas iomlán a bhaint amach don tSeoirsia agus a cuid seantailte a athghabháil. Mhair na Mongólaigh, nó na treibheacha Turcacha faoi cheannas na Mongólach, ag ionsaí na Seoirsia ina dhiaidh sin féin agus iad ag déanamh an-léirscrios ó am go ham.

Sa bhliain 1453 shealbhaigh Sabhdán na Tuirce Mehmet a Dó Cathair Chonstaintín, agus chuir sé deireadh le stair na Biosáinte. Dá dheasca sin fágadh an tSeoirsia féin imshuite ag cumhachtaí Ioslamacha, agus faoi dheireadh na cúigiú haoise déag thit an tír as a chéile ina ríochtaí beaga. Chaith na Seoirsiaigh tamall ama ag iarraidh a mbealach a dhéanamh idir dhá thine Bhealtaine idir an Pheirs Shafaivídeach agus an Tuirc Otamánach.

Ba nós leis an uasalaicme Sheoirsiach éirí amach in aghaidh na gcumhachtaí Muslamacha de réir cé acu ba mhó a bhí i gceannas ar an tír, agus rinne an tsíor-threallchogaíocht seo an-dochar d’infreastruchtúr agus do gheilleagar na Seoirsia. San ochtú haois déag thosaigh Impireacht na Rúise ag cur suime sa tSeoirsia, agus ón taobh eile de bhí uasalaicme dhúchasach na tíre cairdiúil i leith na Rúiseach, toisc gurbh fhearr leo impireacht Chríostaí ná impireacht Mhuslamach a bheith á rialú.

Kindzmarauli
Deirtear gurb iad na Seoirsiaigh a chuir tús leis an bhfíon mar rud. Cibé faoi sin, tá cultúr saibhir fíona acu. Tá clú agus cáil ar Kindzmarauli, mar shampla – fíon dearg leathmhilis ó Oirthear na Seoirsia é. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Shealbhaigh an Rúis an tSeoirsia ón bPeirs de réir a chéile. D’éirigh le hEarcail (Erekle) a Dó ríocht neamhspleách a ghairm d’oirthear na Seoirsia, ach ansin chuaigh sé ar lorg cabhrach agus coimirce ó Chaitríona Mhór, ban-Impire na Rúise, in aghaidh na bPeirseach is na dTurcach. Mar ba ghnách, bhí an Rúis díreach ag cur cogaidh ar na Turcaigh, agus bhain trúpaí Rúiseacha úsáid as tailte na Seoirsia i dtús na 1770idí le cath a chur ar an namhaid. Ina dhiaidh sin, áfach, d’éirigh leis na Peirsigh an tSeoirsia a ghabháil arís, ó thréig na Rúisigh Earcail i ndiaidh dó fealladh air: shínigh sé conradh leis an Rúis a d’fhág a thír faoi choimirce na Rúise, ach san am chéanna bhí comhchainteanna ar siúl aige leis na Turcaigh Otamánacha, naimhde na Rúiseach.

Scéal leadránach fadálach ab ea an dóigh ar ghabh an Rúis tailte na Seoirsia ó na Peirsigh, agus níor tháinig deireadh leis na cogaí bainteacha roimh na 1870idí. Bhí uaisle na Seoirsia sásta comhoibriú leis an Rúis, ó bhí bá acu leis an tír sin ar chúiseanna cultúrtha agus reiligiúnacha. Mar a d’iompaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh mórán urraime ag na Rúisigh do chultúr neamhspleách na Seoirsia. Cuireadh féinriail na hEaglaise Ortadocsaí sa tSeoirsia ar ceal agus rinneadh proibhinse de chuid Eaglais na Rúise di.

Ba é ba thoradh dó seo gur thosaigh gluaiseacht náisiúnta nua-aimseartha ag forbairt sa tSeoirsia. Ba é Ilia Chavchavadze (1837-1907) a bhí i gceannas ar an ngluaiseacht sa dara leath den naoú haois déag. Iriseoir agus scríbhneoir a bhí ann agus dintiúirí dlí aige. Bhí gaol ag a thuismitheoirí le seanualsie na Seoirsia, agus suim acu i litríocht agus i seanchas na tíre. Fuair sé an chuid ab airde dá oideachas i gCathair Pheadair sa Rúis, áit ar chuala sé iomrá ar imeachtaí móra na tréimhse cosúil le héirí amach Giuseppe Garibaldi san Iodáil, agus chuaigh smaointeachas liobrálach nó radacach a linne go mór mór i bhfeidhm air. Theastaigh uaidh an tSeoirsis a athbheochan mar theanga liteartha, agus sin é an inspioráid ba mhó a bhí aige le filíocht agus scéalta a chumadh sa teanga dhúchais.

chavchavadze
Ilia Chavchavadze ina mhac léinn óg. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Bhí radacachas de chineál eile ag teacht ar an bhfód sa tSeoirsia chomh maith – is é sin, an Sóisialachas – agus ní raibh na Sóisialaigh ar aon fhocal le Chavchavadze faoi thábhacht an neamhspleáchais don tír. Ba é an cuspóir ba mhó a bhí acu ná deireadh a chur le hanlathas na Rúise Impiriúla agus poblacht a chur ar bun don tír sin go léir. Ba é Noe Zhordania fear ceannais na Sóisialach sa tSeoirsia ó na 1890idí i leith. Bhí Zhordania ina bhall den ghrúpa Shóisialach Mesame Dasi, nó an Tríú Grúpa, agus é ag déanamh ionadaíochta don tSeoirsia i bPáirtí Daonlathach Sóisialach na Rúise. Nuair a scoilt an Páirtí sin ina dhá fhaicsean, na Boilséivigh agus na Meinséivigh, chuaigh Zhordania leis na Meinséivigh, agus ba iadsan an grúpa Sóisialach ba mhó tionchar sa tSeoirsia ina dhiaidh sin. Bhí dearcadh measartha aige agus é barúlach nach mba chóir do na Sóisialaigh troid armtha a chur ar an gcóras Impiriúil – ina ionad sin b’fhearr leis páirtí dlíthiúil polaitiúil a chur ar bun.

Noe_Schordania
Noe Zhordania, ceannaire na Meinséiveach sa tSeoirsia. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Nuair a thosaigh an réabhlóid agus an cogadh cathartha sa Rúis, d’fhógair an tSeoirsia neamhspleáchas. Ba é Noe Zhordania a bhí ina Uachtarán sealadach ar an tír nua a fhad is a mhair sí, agus ba iad na Meinséivigh an fórsa polaitiúil ba láidire ansin. Ní raibh fad saoil i ndán don phoblacht seo – “Poblacht Dhaonlathach na Seoirsia” – áfach. Rinne Boilséivigh na Rúise gach iarracht le cobhsaíocht inmheánach na Seoirsia – síocháin na sochaí – a chur ó mhaith, agus sa deireadh d’fhorghabh an tArm Dearg an tír scun scan. B’éigean do rialtas Zhordania teitheadh lena anam, agus mhair treallchogaíocht in aghaidh na mBoilséiveach fad an chéad leath de na 1920idí, cé go ndearna na Boilséivigh a ndicheall an tír a chur faoi smacht. Cuireadh na mílte daoine chun báis i mblianta an Sceimhle Dheirg: ba é an Boilséiveach óg Lavrentiy Beriya (1899-1953) a bhí i gceannas ar an tSeoirsia san am, an fear céanna a bhí le míchlú mór a thabhú dó ina dhiaidh sin, agus é ag stiúradh Choimeasáracht Phobail na gCúrsaí Inmheánacha (NKVD), réamhtheachtaire an KGB, ar leibhéal an Aontais Shóivéadaigh go léir.

Lavrenti_Beria_Stalins_family
Lavrenti Beriya i gcuideachta Svetlana, iníon Stailín. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Ar dtús bhunaigh na Boilséivigh comhphoblacht – an Phoblacht Thras-Chugasach – do na hAirméanaigh, na Seoirsigh agus na hAisearbaiseánaigh araon. Sa bhliain 1936 cuireadh deireadh leis an bpoblacht seo, agus dealaíodh an Airméin, an tSeoirsia agus an Aisearbaiseáin ó chéile i struchtúr an chnuas-stáit Shóivéadaigh.

Ar ndóigh, ní féidir trácht ar an tSeoirsia sa ré Shóivéadach gan tagairt a dhéanamh do Stailín. Ba é Iósaif Stailín, nó Ioseb Dzhughashvili, an deachtóir ba mhó a d’fhág lorg a láimhe ar stair an Aontais Shóivéadaigh go léir, agus lorg fuilteach a bhí ann gan aon amhras.

Saolaíodh Stailín sa bhliain 1878 in Gori, timpeall ar leathchéad míle slí ó Tbilisi, príomhchathair na Seoirsia (san am sin, ba é an seanainm Rúisise, Tiflis. an t-ainm oifigiúil ar an áit sin). Bhí a athair ina dhruncaire a thugadh íde dá bhean chéile agus dá mhac go minic, agus sa deireadh thréig sé iad. Theastaigh ó mháthait Ioseb a chinntiú nach rachadh an buachaill chun donais mar sin nuair a thiocfadh sé i mbun a mhéide, agus d’fhéach sí chuige go bhfuair an buachaill oideachas reiliigiúnach. D’fhreastail Ioseb óg ar scoil sagartóireachta na heaglaise in Tiflis, ach ní raibh sí sásta leis an gcineál sin scolaíochta – le fírinne chuaigh sé le haindiachas go gairid tar éis dó dul sa scoil.

CroppedStalin1943
Stailín ina cheannasaí cogaidh le linn an Dara Cogadh Domhanda. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Ba í an Rúisis teanga an teagaisc sa scoil, rud nár thaitin le hIoseb óg ar aon nós. Bhí an-suim aige i litríocht agus i gcultúr a thíre féin, agus é an-tugtha don úrscéal Mamis mk’vleli (“Fionaíl”) leis an scríbhneoir rómánsúil Aleksandre Qazbegi. Scéal tragóideach grá é an t-úrscéal seo, ach thairis sin, is scéal díoltais é: nuair a fhaigheas an lánúin óg bás, titeann sé ar chrann an robálaí cróga Koba a shásamh sin a bhaint. Theastaigh ó Ioseb óg aithris a dhéanamh ar laochas Koba ina shaol féin, agus d’éiligh sé ar a chuid cairde Koba a thabhairt air féin. Ba é Koba an leasainm a bhí air i ngluaiseacht na réabhlóide sular bhaist sé Stailín air féin.

Is minic a chuirtear i leith Stailín nach raibh a chuid Rúisise rólíofa, ach ní mór amhras áirithe a chur sna líomhaintí seo. Cé go raibh crampa na Seoirsise ar a theanga riamh, bhí sé eolach ar litríocht chlasaiceach na Rúise, agus é in ann seanfhocail de chuid na cosmhuintire a tharraingt chuige nuair a theastaigh uaidh brí agus spíosra a chur lena chaint. Dúirt George Orwell san aiste a scríobh sé faoi náisiúnachas gur ceannaire mór náisiúnaíoch de chuid na Rúise a bhí ann cé gur coimhthíoch a bhí ann sa tír sin, agus an ceart aige: dealraíonn sé gur chuir Stailín caol ar leith air féin iompú ina Rúiseach, agus ba chuid den iarracht seo an staidéar a rinne sé ar litríocht na tíre.

Nuair a fuair Stailín bás, ba é Nikita Khrushchov a shealbhaigh an chumhacht, agus mar is eol do chách, rinne Khrushchov iarracht an tAontas Sóivéadach go léir a “dhí-Stailíniú”, a thabhairt chun frith-Stailíneachais, agus é ag cáineadh na n-uafás a thit amach nuair a bhí Stailín i gceannas ar an bpáirtí agus ar an stát Sóivéadach. Íorónta go leor bhí urraim áirithe náisiúnaíoch ag muintir na Seoirsia do Stailín, agus ní mó ná sásta a bhí siad leis an bpolasaí nua. Sa bhliain 1956 tharla ár aisteach in Tbilisi, príomhchathair na Seoirsia, nuair a tháinig mic léinn ag léirsiú in aghaidh Khrushchov, ar mhaith le Stailín. Mar ba dhual don stát Shóivéadach cuireadh an agóid seo faoi chois, agus fuair ceithre scór duine bás sa teagmháil. Spreagadh d’fhorbairt an náisiúnachais sa tír a bhí san ár seo, nó is léir nár thabhaigh sé dílseacht ar bith ó mhuintir na Seoirsia do Khrushchov.

Scéal eile é fós go ndeachaigh an t-éilliú, an bhreabadóireacht agus an chaimiléireacht ó smacht ar fad sa tSeoirsia sna blianta iarchogaidh. Ba mhór an fhadhb é an t-éilliú san Aontas Sóivéadach go léir, ach sa tSeoirsia bhí an lobhadas seo chomh dona is gur tháinig lucht rialtais an stáit ar an gconclúid go raibh orthu rud éigin as an ngnáth a dhéanamh leis an ngalar a leigheas. Sna seascaidí cuireadh Eduard Shevardnadze i gceann na gcúrsaí slándála sa tSeoirsia, agus chuir sé cath ar bhreabadóireacht ón gcéad lá go dtí an lá deiridh a chaith sé ina Aire Gnóthaí Inmheánacha sa tír. Is deacair a rá an raibh mórán ratha ar an bhfeachtas seo. Bhí cuid mhór de mhuintir na Seoirsia míshásta ar fad leis an bhfeachtas, ós rud é go raibh sé ag déanamh níos mó dochair d’eacnamaíocht na poblachta ná an t-éilliú féin, nó chomh láidir is a bhí an margadh dubh sa tír bhí a lán daoine ina thuilleamaí le haghaidh slí bheatha. Ina dhiaidh sin féin thabhaigh a chath in aghaidh an mhargaidh dhuibh agus na breabadóireachta suíochán do Shevardnadze i rialtas Mhikhail Gorbachov, fear na peireastráice agus an ghleasnaist.

Shevardnadze
Eduard Shevardnadze ina Uachtarán ar an tSeoirsia ar cuairt sna Stáit Aontaithe (pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Nuair a ghlaoigh Moscó ar Shevardnadze, ba é an Cumannach coimeádach Dzhumber Patiashvili a tháinig i gcomharbas air. Maorlathach gan blas gan boladh a bhí ann nach raibh mórán tuisceana aige don dóigh a raibh na cúrsaí ag athrú ar fud an Aontais Shóivéadaigh, agus nuair a thosaigh muintir na Seoirsia ag dul chun cearmansaíochta air, níor rith leis ach an lámh láidir a oibriú ar na daoine, rud nach ndearna ach tuilleadh radacachais a spreagadh. I Mí an Aibreáin 1989 rinne na saighdiúirí Sóivéadacha ár fuilteach ar na léirsitheoirí a bhí ag éileamh neamhspleáchais, agus de dheasca an doirteadh fola seo bhain bunadh na tíre súil den Aontas Sóivéadach go hiomlán. Zviad Gamsakhurdia, eitneolaí agus mac le fear de scríbhneoirí móra na Seoirsia, a chuaigh i gceannas ar ghluaiseacht na saoirse, agus nuair a bhain an tSeoirsia amach a neamhspleáchas, ba eisean a toghadh ina Uachtarán.

Zviad_Gamsakhurdia,_Tbilisi,_1988
Zviad Gamsakhurdia (foinse: Vicipéid an Bhéarla)

Níor éirigh go rómhaith le Gamsakhurdia ina dhiaidh sin, áfach. Cé gur ghlac na mionlaigh náisiúnta – na hAbcáisigh agus na hOiséataigh – páirt sa troid ar son na saoirse, ní raibh mórán foighne ag Gamsakhurdia ina dtaobh, agus deirtear go raibh seisean ciontach go leor sa dóigh ar éirigh ina chogadh dearg idir iad agus na Seoirsiaigh eitneacha. Fuair na mionlaigh cabhair ó na trúpaí Sóivéadacha/Rúiseacha a bhí fágtha sa tír, rud a thug siocair do Gamsakhurdia iad a bhrandáil mar spiairí de chuid Mhoscó. D’fhág na mionlaigh slán ag an tSeoirsia agus bhunaigh siad poblachtaí neamhspleácha le cuidiú ón Rúis – poblachtaí nach bhfuair aitheantas ach ó chúpla tír agus iad féin faoi thionchar pholaitiúil na Rúise.

Sa deireadh, thosaigh an freasúra ag eagrú feachtais in aghaidh Gamsakhurdia. Chuaigh scoilteadh trasna na bhfórsaí armtha féin, agus tháinig an chuma ar an scéal go raibh cogadh cathartha leis an tSeoirsia a streachailt as a chéile ar fad. I ndeireadh na bliana 1991 rinne an freasúra coup d’état agus b’éigean do Gamsakhurdia teitheadh lena anam i dtús Mhí Eanáir, 1992. Fuair sé tearmann ó Uachtarán na Seisnia, Dzhokhar Dudayev. Cúpla mí i ndiaidh do Gamsakhurdia imeacht, d’fhill Shevardnadze abhaile, agus ghair lucht ceannais an fhreasúra Uachtarán nua de. Ní raibh lucht leanúna Gamsakhurdia sásta leis seo, ós rud é nárbh iad vótaí na cosmhuintire a thogh Shevardnadze. Bhí na “Zviadaigh” ag léirsiú agus ag agóidíocht in aghaidh Shevardnadze lá i ndiaidh a chéile, agus iad barúlach nach raibh ann ach cúlaistín de chuid na Rúise. Ar ndóigh bhí an tUachtarán nua ag iarraidh an agóidíocht seo a chur faoi chois le lámh láidir.

I Mí Mheán Fómhair 1993 tháinig Gamsakhurdia ar ais go dtí an tSeoirsia. Chuir sé faoi i Zugdidi i gcúige na Mingréile. Tá teanga agus dúchas eitneach ar leith ag muintir an chúige seo – cé go bhfuil an Mhingréilis gaolmhar leis an tSeoirsis chaighdeánach, tá an dá theanga an-difriúil le chéile, agus caithfidh na Mingréiligh Seoirsis a fhoghlaim ar scoil le hadhmad ceart a dhéanamh di. Is é polasaí oifigiúil na Seoirsia ná glacadh leis an Mingréilis mar chanúint. Roimhe sin, ní raibh meas an mhadra ag Gamsakhurdia féin ar na Mingréiligh mar ghrúpa sainleasa, ach nuair a theastaigh a gcuidiú uaidh, ní raibh moill ar bith air ceol nua a chasadh. Phléasc cogadh cathartha amach in athuair idir na “Zviadaigh” – lucht leanúna Gamsakhurdia – agus rialtas Shevardnadze, agus ar dtús bhí ag éirí leis na Zviadaigh. Ansin áfach fuair an Rúis ceadúnas polaitiúil ó rialtais na hAirméine agus na hAsarbaiseáine ladar a chur sa chogadh. Bhí an chuma ag teacht ar an scéal go raibh na ceannairceoirí le Poti, cuanchathair thábhachtach chois na Mara Duibhe, a shealbhú, agus bhí an Airméin, mar thír thalamh-iata, i dtuilleamaí an chalafoirt seo le haghaidh trádála leis an saol mór. Le caoinchead na stát seo, tháinig trúpaí Rúiseacha isteach, agus níor thóg sé mórán ama orthu na Zviadaigh a chloí. Maraíodh Gamsakhurdia féin i ndeireadh na bliana 1993, i bpáirc an áir.

I ndiaidh bhás Gamsakhurdia d’fhan Shevardnadze i gceannas ar an tír go ceann deich éigin mblian. Bhí cuid mhaith de bhunadh na Seoirsia míshásta leis mar Uachtarán ó thús, agus sa bhliain 1995 rinneadh iarracht le hé a mharú le buama. Ghlac sé féin leis gur iar-chomhghuaillithe dá chuid féin a bhí ciontach – is é sin, eagraíocht pharaimhíleata na Ridirí, nó Mkhedrioni. Mílíste náisiúnaíoch a bhí sna Ridirí agus baint acu le saol na gcoirpeach: ar dtús bhí siad mór le Gamsakhurdia, ach nuair a d’fhuaraigh an cairdeas idir é siúd agus iadsan, chuaigh siad le Shevardnadze, a bhí i dtuilleamaí na Ridirí le seilbh a choinneáil ar an gcumhacht. Bhí idir easaontóirí sa tSeoirsia féin agus lucht rialtais tíortha eile ag lochtú na Ridirí agus an ról a bhí acu i bpolaitíocht na tíre, agus i dtús na bliana 1995 d’fhéach Shevardnadze leis an mílíste a dhíscaoileadh. A dhíoltas sin a bhí i gceist leis an iarracht dhúnmharaithe.

Cé go ndearna Shevardnadze a dhícheall le deireadh deifnideach a chur leis na Ridirí ina dhiaidh sin, tá tionchar áirithe acu ar pholaitíocht inmheánach na Seoirsia go dtí an lá atá inniu ann. Sa bhliain 1999 bhunaigh iarsmaí na Ridirí páirtí náisiúnaíoch dá gcuid féin, ach ní raibh mórán ratha air sna toghcháin. Dealraíonn sé áfach go bhfuil an eagraíocht ann i gcónaí, agus í idir eatarthu idir maifia coiriúil, mílíste agus páirtí polaitiúil.

Sa bhliain 2003 tháinig deireadh le réimeas Shevardnadze. Bhí an t-éilliú agus an lobhadas eacnamúil ag dul chun donais arís, agus an chuma ar an scéal gurbh é an tUachtarán agus lucht a leanúna ag iarraidh teacht i dtír air seo. Nuair a tháinig chun solais freisin go raibh Shevardnadze tar éis calaois toghchán a dhéanamh le tuilleadh faid a chur lena théarma Uachtaránachta, bhí a phort seinnte. Ba é ba thoradh dó seo go ndeachaigh muintir na Seoirsia ag léirsiú agus ag agóidíocht in aghaidh Shevardnadze, agus i Mí na Samhna 2003 thoiligh an tUachtarán éirí as go síochánta. I ndiaidh toghchán nua ba é Mikheil Saakashvili a bhain amach an oifig is airde sa tír.

Bhí dearcadh liobrálach, liobraíoch fiú, ag Saakashvili ar chúrsaí eacnamaíochta, agus mar sin, chuir sé an bhéim is mó ar leas na gcaipitlithe agus an lucht gnó agus é ag tabhairt isteach leasuithe geilleagair, ráta comhréidh na cánach ar ioncam mar shampla. I Mí Lúnasa 2008 d’éirigh ina chogadh idir gluaiseacht neamhspleáchais na hOiséite Theas agus an tSeoirsia, agus tháinig trúpaí na Rúise chun fortachta do rialtas scarúnach na hOiséite. D’ionsaigh na Rúisigh críocha na Seoirsia taobh amuigh den Oiséit féin, agus bhuamáil an Rúis roinnt cathracha sa tSeoirsia, ionas go bhfuair sibhialtaigh bás. D’fhan trúpaí Rúiseacha i seilbh na hOiséite agus na hAbcáise i ndiaidh an chogaidh seo, agus thug an Rúis aitheantas oifigiúil do neamhspleáchas an dá phoblacht – neamhspleáchas atá bunaithe ar thacaíocht ón Rúis go hiomlán, ar ndóigh.

Náisiúin agus Teangacha na bPoblachtaí Iar-Shóivéadacha – Cuid a hAon – An Airméin

Tír Chríostaí í an Airméin a bhfuil traidisiún mílaoiseach aici. Glacadh leis an gcreideamh Críostaí go luath, agus bronnadh stádas an státchreidimh oifigiúil air sula ndeachaigh sé a fhad leis sin in Impireacht na Róimhe féin. Maidir le teanga na nAirméanach, craobh inti féin i gcrann ginealais na dteangacha Ind-Eorpacha í, agus chuaigh teangacha eile an réigiúin go mór mór i bhfeidhm uirthi. Fuair sí a lán focal iasachta ó na teangacha Iaránacha, na teangacha Seimíteacha agus na teangacha Cugasacha. Bhí an-dlúthbhaint ag an Airméin leis an bPeirs sa tréimhse réamh-Chríostaí, agus ba é an Sorastrachas – creideamh na sean-Pheirse – a bhí faoi réim san Airméin roimh theacht na Críostaíochta.

L0031107 The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark
An Soiscéal de réir Mharcais as Airméinis, ó dheireadh na cúigiú haoise déag. Tá a haibítir féin ag an Airméinis nach minic a úsáidtear le teangacha eile a bhreacadh síos, cé go bhfuil a leithéid de theanga ann agus Tuircis Airméanach – Tuircis a bhí á labhairt agus á scríobh ag Airméanaigh sa Tuirc i ndiaidh dóibh dearmad a dhéanamh dá seanteanga, agus focail iasachta ón Airméinis acu le tagairt do choincheapanna reiligiúnacha. Deirtear gurbh é an misinéir Mesrop Mashtots, naomhphatrún náisiúnta na hAirméine, a chéadcheap an aibítir Airméanach nuair a d’iompaigh sé an tír chun Críostaíochta. An tseanteanga scríofa a tháinig ar an bhfód ansin, mhair sí go dtí an naoú haois déag, ach ansin thosaigh scríbhneoirí nua-aoiseacha ag cleachtadh chaint na ndaoine ina gcuid scríbhinní. Mar sin a tháinig dhá chaighdeán liteartha nua-aimseartha ar an bhfód, mar atá, Airméinis an Iarthair sa Tuirc agus Airméinis an Oirthir sa Rúis. Inniu féin, is é an caighdeán iartharach is mó a chleachtar i bpobail an diaspóra i dtíortha ar nós na Stáit Aontaithe, agus is é an ceann oirthearach a d’fheicfeá in úsáid i bPoblacht na hAirméine féin. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Bhí an Airméin ag dul ó lámh an fhorghabhálaí seo go lámh an fhorghabhálaí úd eile i rith na gcianta cairbreacha, agus seal gairid neamhspleáchais aici sa Mheánaois (ón naoú haois go dtí an t-aonú haois déag). Ina dhiaidh sin, ba iad na Mongólaigh a ghabh an tír, ach nuair a briseadh an cath orthu siúd, thit iarthar na hAirméine leis an Tuirc, agus ba í an Pheirs (an Iaráin) a chuaigh i seilbh an oirthir. Go luath sa naoú haois déag, shealbhaigh Impireacht na Rúise oirthear na hAirméine ón bPeirs, ach d’fhan iarthar na hAirméine – an Chilic – á rialú ag Sabhdán na Tuirce.

 

Mikael_Nalbandian2
Mikael Nalbandian (1829-1866), bunaitheoir na litríochta nua-aimseartha san Airméin. File agus prós-scríbhneoir réalaíoch a bhí ann. Bhí sé cairdiúil le hintleachtóirí agus réabhlóidithe Rúiseacha a linne, go háirithe Aleksandr Herzen. Chuir sé in aghaidh rialtas Impire na Rúise, agus ní raibh sé rómhór leis na sagairt choimeádacha ach an oiread, ó theastaigh uaidh teanga chomhaimseartha a chur in áit na seanteanga eaglasta. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Ní raibh Airméanaigh an Iarthair sásta le himthoscaí na Tuirce, agus thosaigh siad ag éileamh a gcirt ón Sabhdán. Faoin am chéanna tháinig náisiúnachas nua-aimseartha ar an bhfód i measc na nAirméanach, nó bunaíodh Cónaidhm Réabhlóideach na nAirméanach sa chuid Rúiseach den tír sa bhliain 1890 – na “Daisneacaigh”, mar a thugtar orthu (ó dashnaktsutyun, an téarma Airméinise a chiallaíos “cónaidhm” nó “feidearálacht”). Sna 1890idí, spreag an Sabhdán Abdulhamid a Dó an ghramaisc chun Airméanaigh a mharú is a ghéarleanúint – réamhtheachtaire a bhí ann don “uileloscadh Airméanach”, an cinedhíothú sa bhliain 1915.

 

Armenian_Fedayees_1890-1896
Treallchogaithe Airméanacha faoi bhratach na nDaisneacach. Is é is brí leis na focail ar an mbratach ná “Saoirse nó Bás”. “Fedayi” a thugtar ar na treallchogaithe seo as Airméinis, focal a fuarthas ar iasacht ón Araibis. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

Sa bhliain 1908 chuir réabhlóid na dTurcach Óg an ruaig ar an Sabhdán agus tháinig rialtas nua i gcumhacht a raibh de chuma air go raibh sé le leasuithe liobrálacha daonlathacha a chur i bhfeidhm ar shochaí na Tuirce. Ar dtús bhí an rialtas seo sásta comhoibriú le páirtithe polaitiúla na nAirméanach – na Daisneacaigh agus na Sóisialaigh Dhaonlathacha, nó an páirtí Hunchak. (Aláram nó gairm chruinnithe is ciall leis an bhfocal Airméinise sin sa choimhthéacs seo.) Nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda, áfach, tháinig faicsean antoisceach náisiúnaíoch i seilbh an rialtais, agus dearcadh drochamhrasach acu i leith na nAirméanach: bhí siad barúlach go raibh uisce faoi thalamh éigin idir lámhaibh ag na hAirméanaigh leis an Rúis.

Siamanto_(1878-1915)
Scríbhneoir agus file tábhachtach ab ea Siamanto (fíorainm: Atom Yardjanian), a rugadh in Akn (inniu, Kemaliye sa Tuirc) sa bhliain 1878. Chaith sé seal fada i bPáras, áit a ndearna sé staidéar ar theangacha an Oirthir in Ollscoil Sorbonne. Ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí an Eilvéis, áit ar bhunaigh sé iris d’Airméanaigh an diaspóra. Ar an iris sin a d’fhoilsigh sé bunús a chuid saothar. Nuair a chuir réabhlóid na dTurcach Óg deireadh leis an tsabhdánacht, d’fhill sé abhaile, agus dóchas aige as an Tuirc mar stát daonlathach. Mar a d’iompaigh an scéal amach, ní raibh ann ach baothdhóchas, agus fuair Siamanto bás chomh maith le duine i gcinedhíothú na nAirméanach. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

 

Mar sin ba é an náisiúnachas saolta a thug an spreagadh don chinedhíothú, ach is léir gur bhain lucht an rialtais a leas féin as pé réamhbhreithiúnas nó faltanas a bhí ag an gcosmhuintir Mhuslamach i dtaobh na nAirméanach. Is féidir cás na nAirméanach sa Tuirc a chur i gcomparáid le stádas na nGiúdach san Eoraip Chríostaí. Ní raibh cearta iomlána sibhialta acu, ach san am chéanna bhí cuid acu in ann ailp mhaith rachmais a charnadh mar lucht trádála agus baincéireachta, rud a ndeachaigh cumhacht eacnamaíoch leis. Mar sin tháinig steiréitíopa an “Airméanaigh shaibhir” chun saoil i measc na Muslamach. San am chéanna áfach bhí cónaí ar an gcuid ba mhó de na hAirméanaigh i sráidbhailte beaga bochta faoin tuaith – díreach cosúil le steitleanna na nGiúdach in Oirthear na hEorpa.

Armenian_genocide_heads
Cloigne ochtar Airméanach a dícheannadh le linn an chinedhíothaithe. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla.)

Ba í an Rúis príomhnamhaid na Tuirce sa chogadh: ba iad na Gearmánaigh na comhghuaillithe a bhí ag an Tuirc, agus comhairleoirí míleata ón nGearmáin ag cuidiú le fórsaí armtha na tíre. Bronntanas ón nGearmáin ab ea bratlong an chabhlaigh Thurcaigh, fiú: ceann de scéalta móra sceitimíní ó laethanta an chogaidh sin é an dóigh a mbíodh an long áirithe seo – an Goeben – ag seachaint an chabhlaigh Shasanaigh sa Mheánmhuir. Chuaigh an long a fhad le Cathair Chonstaintín (Istanbul) agus ansin dóibh bhí na hoifigigh agus na mairnéalaigh sásta sainéide Thurcach a chur orthu agus ainm na loinge a athrú go Yavuz Sultan Selim. Go gairid ina dhiaidh sin rinne an Yavuz an chéad ionsaí ar an Rúis agus chuaigh an Tuirc chun cogaidh go hoifigiúil.

 

Panzerkreuzer "SMS Goeben"
An SMS Goeben, an cúrsóir armúrtha cogaidh a shéalaigh comhghuaillíocht na Gearmáine is na Tuirce sa Chéad Chogadh Domhanda. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla, bunfhoinse: Cartlann Náisiúnta na Gearmáine, nó an “Bundesarchiv”)

 

Mar sin, cuid de na tuairiscí comhaimseartha a tugadh ar chinedhíothú na nAirméanach tháinig siad ó oifigigh Ghearmánacha a bhí láithreach sa réigiún san am. Duine acu seo ab ea Maximilian Erwin von Scheubner-Richter, leas-Chonsal na Gearmáine in Erzurum. Íorónta go leor bhí sé ar duine acu siúd ba thúisce a chuaigh le Hitler, ní ba dheireanaí; fuair sé bás in “éirí amach an bheoirhalla” sa bhliain 1923, nuair a rinne Hitler agus lucht a leanúna iarracht tús a chur le réabhlóid náisiúnaíoch sa Ghearmáin ó theach ólacháin i München. (Dála an scéil, réamhshampla tábhachtach ab ea cinedhíothú na nAirméanach do Hitler agus é ag pleanáil an Uilelosctha: Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier? ar seisean san óráid a thug sé in Obersalzberg dá chuid ginearál i Mí Lúnasa 1939, seachtain sular ionsaigh a chuid trúpaí an Pholainn. “Cé atá ag trácht ar scrios na nAirméanach inniu?” is brí leis na focail sin.)

Otto Liman von Sanders
Otto Liman von Sanders, oifigeach Gearmánach agus Marascal Cogaidh in Arm na Tuirce. (Foinse: Vicipéid na Gearmáinise, bunfhoinse: Cartlann Náisiúnta na Gearmáine – “Bundesarchiv”)

Níltear ar aon fhocal faoi cé acu a rinne na Gearmánaigh iarracht fhónta leis an gcinedhíothú a chosc nó nach ndearna. Deir cuid de na foinsí, mar shampla, go raibh Otto Liman von Sanders, ceannasaí an mhisin mhíleata Ghearmánaigh sa Tuirc, ar nós cuma liom i dtaobh na nAirméanach; de réir foinsí eile áfach bhagair Liman von Sanders géarleanúint na nAirméanach timpeall Izmir (in Iarthar na Tuirce) a stopadh le lámh láidir na dtrúpaí Gearmánacha, mura mbeadh gobharnóir an chúige sásta an obair a dhéanamh, é féin. D’éirigh leis agus stopadh an ghéarleanúint i gcúige Izmir ar a laghad, de réir an leagan seo de na himeachtaí.

Komitas_1902
Ba é Soghomon Soghomonian (leagan Airméinise de Sholamh nó Salomón é an t-ainm úd Soghomon), nó Komitas, ceoltóir agus ceolchumadóir mór na hAirméine. Ní bhfuair sé bás sa Chinedhíothú, ach i ndiaidh a raibh feicthe aige de na huafáis fágadh balbh ar fad é. Chaith sé fiche bliain dheireanacha dá shaol gan focal a rá, agus nuair a cuireadh ceoluirlis in aice láimhe dó ní dhearna sé ach an ionstraim a chur uaidh go séimh cúramach. Fuair sé bás i dteach téarnaimh i bPáras sa bhliain 1935. Inniu féin áirítear ar fhir mhóra na heitnicheoleolaíochta é. hOirníodh ina shagart in Eaglais na hAirméine é, ach ní raibh na sagairt is na heaspaig choimeádacha sásta leis an tsuim a chuir sé i gceol na cosmhuintire. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

 

An Airméin neamhspleách a tháinig chun saoil i ndeireadh an Chogaidh Mhóir sa bhliain 1918, ní raibh fad saoil i ndán di: sa bhliain 1920 d’ionsaigh na trúpaí Turcacha í, agus ina dhiaidh sin bhí sí chomh lag is nach raibh inti cur in aghaidh na bhfórsaí Sóivéadacha. D’fhorghabh an Rúis Shóivéadach an Airméin, agus sa bhliain 1923 bunaíodh an Phoblacht Shóivéadach Thras-Chugasach mar shórt “poblacht fhéinrialaitheach” do na hAirméanaigh, na Seoirsigh agus na hAsarbaiseánaigh araon. Sna tríochaidí cuireadh deireadh leis an bpoblacht seo, agus tháinig trí phoblacht eile ina háit – poblachtaí sóisialacha sóivéadacha na hAirméine, na hAsarbaiseáine agus na Seoirsia.

Deir amhrán náisiúnta na hAirméine Sóivéadaí gur “tháinig Deireadh Fómhair” (is é sin, réabhlóid Dheireadh Fómhair, nó na Boilséivigh sa Rúis) chun fortachta don tír nuair a bhí an léirscrios ag bagairt uirthi, agus cé gur gnáthbholscaireacht Chumannach a bhí ann, dealraíonn sé go bhfuil braoinín beag fírinne measctha tríthi. I ndiaidh chinedhíothú na hAirméine sa Tuirc bhí ábhar ceart eagla ag Airméanaigh an Oirthir go raibh dúchinniúint den chineál chéanna i ndán dóibh féin, agus mar sin bhí siad barúlach gurbh fhearr, ar chúiseanna pragmatúla, an deachtóireacht Chumannach ná an cinedhíothú i lámha na dTurcach.

Coat_of_arms_of_Armenian_SSR
Suaitheantas na hAirméine Sóivéadaí. Tá na focail “A Phrólatáireacha na dTíortha go Léir, Cuirigí le Chéile!” le léamh ar an bpraitinn dhearg thíos sa dá theanga – Airméinis agus Rúisis. Timpeall ar an suaitheantas, is féidir na focail “Hayastani Sovetakan Sotsialistakan Respublika” a léamh, is é sin, “Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hAirméine”. Tabhair faoi deara go n-úsáidtear “respublika” (ռեսպուբլիկա) na Rúisise anseo, in áit an fhocail ghlan-Airméinise “hanrapetutyun” (հանրապետություն). Foinse: Vicipéid an Bhéarla.

 

Ní hionann sin is a rá go raibh saol sona ag na hAirméanaigh san Aontas Sóivéadach. Rinneadh géarleanúint ar an Eaglais Airméanach, agus cuireadh an katolikos (ceann na hEaglaise Airméanaí, a d’fhéadfaí a chur i gcomparáid leis an bPápa) Khoren chun báis faoi dheireadh na dtríochaidí, nuair a bhí an Purgú Mór i mbarr a olcais san Aontas Sóivéadach. Ón taobh eile de, mhaolaigh Stailín ar an deachtóireacht i mblianta an chogaidh, agus ceapadh katolikos nua don Eaglais. Throid saighdiúirí Airméanacha go cróga sa chogadh, rud a bhain stádas nua don náisiún go léir taobh istigh den Aontas Sóivéadach. I ndeireadh an chogaidh, d’éiligh Stailín ar an Tuirc, fiú, cúigí iartharacha na hAirméine a thabhairt ar ais, ach nuair a chuaigh an Tuirc ar lorg cuidiú agus tacaíochta ó na Stáit Aontaithe, b’éigean do Stailín éirí as na héilimh seo. Cúis suime áfach go raibh sé sásta dul a fhad leis seo féin in araicis na nAirméanach.

D’oscail Stailín geataí na hAirméine Sóivéadaí d’Airméanaigh ón gcoigríoch, agus é ag moladh go ndéanfaidís inimirce le fód a seandúchais a atógáil i ndiaidh léirscrios an chogaidh (nach raibh go ródhona san Airméin, ó nár tháinig na Gearmánaigh riamh chomh fada sin soir). Tháinig na mílte acu, ach ar ndóigh ní raibh ach fáilte fhuar rompu sa deireadh: baineadh a gcuid maoin shaolta díobh, agus caitheadh a lán acu i dtóin phríosúin, ó nach raibh muinín ag Stailín ná a chuid rúnseirbhísí astu. Iad siúd a sheachain oileánra na gcampaí géibhinn, ní raibh na hAirméanaigh dhúchasacha róchairdiúil leo, agus ba mhinic a bhítí ag fonóid faoin gcanúint – Airméinis an Iarthair – a bhí á chleachtadh acu.

Armenian Genocide Monument
Séadchomhartha do Chinedhíothú na nAirméanach ar Chnoc Tsitsernakaberd in Eireaván, príomhchathair na hAirméine. (Foinse: Vicipéid na hAirméine)

 

I ndiaidh ré Stailín, tháinig Nikita Khrushchov i gceannas ar an Aontas Sóivéadach, agus mhaolaigh sé ar a lán srianta a bhí le saol agus le cultúr na nAirméanach roimhe sin. Bhí sé mór le hAnastas Mikoyan, polaiteoir Sóivéadach Airméanach a bhí ina bhall de Bhiúró Pholaitiúil (Politburo) an Pháirtí, agus d’fhág sé an-saoirse ag Mikoyan náisiúnachas na nAirméanach a athbheochan. Tháinig deireadh le ré Khrushchov i lár na seascaidí, ach ina dhiaidh sin féin bhí an rialtas Sóivéadach sásta géilleadh d’éilimh na nAirméanach i gcúrsaí cultúir: mar shampla tógadh séadchomhartha mór don chinedhíothú sa bhliain 1967, dhá bhliain i ndiaidh mórléirsiú na nAirméanach i ndilchuimhne orthu siúd a fuair bás sna himeachtaí leathchéad bliain roimhe sin.

Nuair a thosaigh ré Mhikhail Gorbachov – an gleasnast agus an pheireastráice – san Aontas Sóivéadach, ní féidir a rá nach ré anróiteach a bhí ann don Airméin. Sa bhliain 1988 rinne talamhchrith mór an-léirscrios sa tír. Ritheann teorainn dhá phláta teicteonacha (plátaí a bhfuil screamh an Domhain déanta astu) trí cheantair thuaidh na hAirméine, agus le fírinne baineann an ghníomhaíocht sheismeach seo agus cúiseanna an talamhchreatha áirithe seo leis an dóigh ar foirmíodh Sléibhte Chugais an chéad uair riamh. Mar a deir lucht na geolaíochta, tá dhá phláta coinbhéirseacha ann, is é sin tá na plátaí ag bualadh faoi chéile, agus ceann acu ag dul síos faoin gceann eile, síos go dtí an t-astanaisféar (sféar na laibhe).

Continental-continental_convergence_Fig21contcont
Léaráid (ó Vicipéid an Bhéarla) ar an gcineál “coinbhéirseacht” ba chúis leis an talamhchrith i dTuaisceart na hAirméine sa bhliain 1988. Is é is brí leis an téarma “coinbhéirseacht ilchríochach-ilchríochach” (continental-continental convergence) ná go bhfuil an dá phláta teicteonacha suite i bhfad ón bhfarraige – d’fhéadfadh an choinbhéirseacht a bheith ar obair ar feadh an chósta (thabharfá coinbhéirseacht ilchríochach-aigéanach ar a leithéid) nó thíos i ngrinneall na farraige (coinbhéirseacht aigéanach-aigéanach). Is é an litisféar “sféar na cloiche”, a chuimsíos screamh an Domhain chomh maith le huachtar an mhaintlín (le fírinne an dóigh a n-úsáidtear an téarma sa léaráid seo ní thagraíonn sé ach d’uachtar an mhaintlín).

 

 

Chuir an talamhchrith cathair Spitak de dhroim an domhain agus rinne sé an-dochar do Vanadzor (nó Kirovakan, mar a thugtaí ar an áit san am) agus do Gyumri (Leninakan) chomh maith. I ndiaidh an talamhchreatha tháinig sé chun solais gur chuir mífheabhas na tithíochta ó ré Brezhnev go mór mór leis an scrios, ós rud é go mbíodh tógálaithe ag goid ábhar tógála ó na láithreáin agus cigirí sásta faomhadh a thabhairt don drochobair ach síntiús breibe a íoc leo. Scéal eile áfach gur mhaolaigh an talamhchrith ar theannas idirnáisiúnta an Chogaidh Fhuair, ós rud é gur impigh Gorbachov go hoscailte ar thíortha an Iarthair cabhair agus rilíf a thál ar mhuintir na hAirméine.

San am chéanna áfach bhí teannas de chineál eile ag fás idir an Airméin agus an Asarbaiseáin, an phoblacht Shóivéadach in aice na hAirméine. Ba é réigiún na Nagarna-Carabaice idir an dá phoblacht ba chúis leis an teannas. Réigiún Airméanach a bhí ann ó thaobh fhormhór an daonra de, ach san am chéanna ba chuid de phoblacht Shóivéadach na hAsarbaiseáine é. Ní raibh an réigiún nasctha go díreach den Airméin, nó rinne an tAontas Sóivéadach praiseach den teorainn d’aon ogham, cosúil le claonroinnt na dtoghlach nó an gerrymandering i dTuaisceart Éireann mar shampla. Chuaigh an choimhlint go sciobtha chun donais, agus nuair a bhain an Airméin agus an Asarbaiseáin amach a neamhspleáchas sa bhliain 1991, d’éirigh ina chogadh dhearg idir an dá thír. Sa bhliain 1994 d’éirigh leis an Rúis sos cogaidh a chur ar bun trí eadráin a dhéanamh, ach níl conradh síochána sínithe go fóill. De dheasca an chogaidh, b’éigean d’Asarbaiseánaigh eitneacha na Carabaice aghaidh a thabhairt ar an gcuid eile den Asarbaiseáin, agus cosúil leis sin d’éalaigh na mílte Airméanaigh ón Asarbaiseáin. Ar ndóigh bhí an Airméin agus an Asarbaiseáin ag cur cineghlanadh agus cinedhíothú i leith a chéile.

Maidir leis an gCarabaic féin, bhain sí amach sórt neamhspleáchais de thoradh an chogaidh seo, ach is léir nár thug an pobal idirnáisiúnta aitheantas don neamhspleáchas seo. Is léir gurb é aontú na Carabaice agus na hAirméine an cuspóir fadtréimhseach atá ag an dá stát Airméanacha seo, ach níor ghéill aon rialtas in Eireaván go fóill d’éilimh den chineál seo. Is leasc leo aon chineál faits accomplis a chur i gcrích gan aird a thabhairt ar dhearcadh na Rúise agus na hAsarbaiseáine, is dócha. Mar sin féin, tá cúrsaí polaitíochta an dá stát fite fuaite le chéile: mar shampla, is as an gCarabaic do Robert Kocharyan, a bhí ina Uachtarán ar an Airméin sna blianta 1998-2008.

Cad é an chuma atá ar shaol na nAirméanach inniu? Tá cearta an duine níos fearr ná sa chuid is mó den domhan iar-Shóivéadach, ach cuirtear brúidiúlacht i leith na bpóilíní, agus deirtear go bhfuair dornán daoine bás de dheasca na brúidiúlachta sin. Bíonn na coimhlintí inmheánacha polaitíochta ag bagairt ar chobhsaíocht na tíre: mar shampla, nuair a bhí Levon Ter-Petrosyan ina Uachtarán ar an Airméin (1991-1998), choisc sé leathdhosaen de pháirtithe polaitiúla, na Daisneacaigh san áireamh, ach nuair a bhí Robert Kocharyan díreach tar éis Uachtaránacht a bhaint amach, thit ár uafásach amach sa Pharlaimint ina bhfuair Príomh-Aire na tíre agus Ceann Comhairle na Parlaiminte bás chomh maith le roinnt polaiteoirí eile. Creideann a lán teoiriceoirí comhcheilge gurbh é Kocharyan féin a d’ordaigh an t-ár seo.

Níl caidreamh ar bith ag an Airméin leis an Asarbaiseáin ach tá sí cairdiúil leis an Iaráin agus leis na Stáit Aontaithe araon, rud a thugas le fios gur féidir leis na hAirméanaigh páirt éigin a dhéanamh in aon iarracht a bheas ag an dá thír sin a gcomhchaidreamh a thabhairt chun feabhais. Tá an Airméin ag comhoibriú go dlúth leis an Rúis i gcúrsaí míleata, agus tá bunáit de chuid Fhórsaí Armtha na Rúise suite in aice le Gyumri san Airméin.

Ar an 12ú lá de Mhí Eanáir i mbliana rinne saighdiúir Rúiseach a bhí ar a sheachnadh ón mbunáit mhíleata ródach millteanach in Gyumri, nó mharaigh sé teaghlach áitiúil: seachtar daoine a fuair bás, páistí beaga ina measc. Ní raibh sé leis an dlí a sheasamh san Airméin, ó ghabh na húdaráis mhíleata Rúiseacha é ina dhiaidh sin, agus tugadh chun na Rúise é. Ní raibh muintir na hAirméine sásta leis seo, agus chuaigh sluaite móra daoine ag léirsiú agus ag éileamh go gcuirfí an dlí ar an saighdiúir san Airméin. Cuid de na léirsitheoirí bhí siad fiú ag éileamh go gcuirfí deireadh leis an bpolasaí eachtrach Rúis-bháúil, ach dealraíonn sé nach raibh mórán de bhunadh na tíre ar aon fhocal leis na hagóideoirí seo. Is dócha go síleann tromlach mhuintir na hAirméine nach féidir leo déanamh in uireasa na tacaíochta míleata ón Rúis, dingthe idir an Tuirc agus an Asarbaiseáin mar atá siad.

Dunmharaíodh Boris Nemtsov, easaontóir Rúiseach, i Moscó

Táthar díreach tar éis Boris Nemtsov, fear de cheannairí an fhreasúra i bpolaitíocht na Rúise, a dhúnmharú go hoscailte i lár na cathrach i Moscó.

Boris_Nemtsov_2003_RussiaMeeting
Boris Nemtsov sa bhliain 2003 (foinse don phictiúr: Vicipéid an Bhéarla). Bhí an-pháirt ag Nemtsov i ngluaiseacht an fhreasúra dhaonlathaigh sa Rúis, ach san am chéanna is léir go raibh a thuiscint ar choincheap an daonlathais bunaithe ar an saormhargadh agus ar an liobrálachas Angla-Mheiriceánach go hiomlán. I ndiaidh na géarchéime eacnamúla a thug spreagadh don smaointeoireacht fhrithchaipitlíoch sa Rúis arís, ba léir nach raibh mórán tacaíochta ar fáil don chineál sin polaiteoir sa Rúis a thuilleadh. Bhí Putin in ann teacht i dtir ar an bhfrithghníomh seo agus é ag clúmhilleadh an fhreasúra.

Fisiceoir a bhí i Nemtsov a bhain amach an chéad chlú mar easaontóir sa bhliain 1986. nuair a chuaigh sé i gceannas ar ghluaiseacht áitiúil agóide a bhí ag cur in aghaidh thógáil imoibritheoirí nua núicléacha. Sa bhliain 1990 d’éirigh leis suíochán a bhaint amach sa Dúma, is é sin, i bParlaimint na Rúise, agus leasuithe liobrálacha mar chlár oibre polaitiúil aige. Sna 1990idí bhí Nemtsov ar na polaiteoirí ba mhó a bhí ag iarraidh saoirse an mhargaidh agus cearta an tsaoránaigh a thabhairt isteach sa Rúis, agus faoi dheireadh na nóchaidí chaith sé cúpla seal ina leas-Phríomh-Aire ar an tír. Bhí an chuma ar an scéal go raibh sé le hUachtaránacht na Rúise a bhaint amach, ach sa bhliain 1998 buaileadh an tír le géarchéim eacnamaíochta a d’fhág a lán de mhuintir na Rúise drochamhrasach i leith an tsaormhargaidh agus an liobrálachais eacnamaíochta, rud a bhain cuid mhór den ghnaoi phobail a bhí ar Nemtsov go dtí sin.

Ina dhiaidh sin, bhí páirt thábhachtach ag Nemtsov i gcomheagraíocht na liobrálach, Soyuz Pravykh Sil (“Aontas Fhórsaí na hEite Deise” mar a baisteadh ar an eagraíocht nuair a tháinig sí ar an bhfód sa bhliain 1999). Sa bhliain 2000, bhí sé ina leas-Cheann Comhairle ar an Dúma agus ina chathaoirleach ar an bpáirtí seo.

Bhí Nemtsov an-mhíshásta le polasaithe Vladimir Putin ó thús báire, agus é inbharúla go raibh Putin ag féachaint leis an tsaoirse pholaitiúil a bhaint de mhuintir na Rúise arís. Ní raibh sé in ann mórán a dhéanamh le cur in aghaidh an Uachtaráin, áfach, ó bhí Anatoly Chubais, leascheannaire an pháirtí, claonta chun comhoibriú le Putin. Mar sin, níor léir do na vótóirí cé acu a bhí an páirtí ag dul le Putin nó ag cur ina aghaidh, agus dá dheasca sin chaill na liobrálaigh a lán tacaíochta i dtoghcháin na bliana 2003. Ní raibh siad, fiú, in ann oiread is aon suíochán amháin a choinneáil sa Dúma. D’éirigh Nemtsov as mar chathaoirleach, ó ghlac sé leis gurbh airsean a bhí an fhreagracht as an díomua seo thar aon duine eile.

Sa bhliain 2004 d’fhoilsigh sé litir oscailte ar an nuachtán Nezavisimaya Gazeta (“An Nuachtán Neamhspleách”) ag áitiú ar mhuintir na Rúise gan tacaíocht a thabhairt d’iarrachtaí Putin deachtóireacht nua a chur ar bun sa tír. Tháinig comheagraíocht nua freasúra ar an bhfód sa bhliain chéanna agus Nemtsov ar duine acu siúd a chuir ar bun í – “Coiste 2008”. Bhí an coiste seo meáite ar a chinntiú nach ndéanfaí calaois sna toghcháin Uachtaránachta sa bhliain 2008, agus go mbeadh fíor-cheart vótála ag na saoránaigh.

Nuair a chuaigh na daoine óga chun ceannairce san Úcráin sa Réabhlóid Fhlannbhuí sa bhliain 2004, thacaigh Nemtsov leis an Uachtarán Viktor Yushchenko a chuaigh i gceannas ar an tír de thoradh na réabhlóide seo, agus chaith sé cúpla bliain ina chomhairleoir eacnamaíochta ag Yushchenko. Sa deireadh áfach chuaigh an caidreamh eatarthu ó mhaith agus tugadh bata agus bóthar don chomhairleoir.

I dToghcháin Uachtaránachta na bliana 2008 ní raibh Nemtsov ina iarrthóir. Ina áit sin d’áitigh sé ar lucht a leanúna vóta a chaitheamh le Mikhail Kasyanov. Níor éirigh le Kasyanov páirt a ghlacadh sna toghcháin, áfach, ó dhícháiligh Lárchoiste na dToghchán é: cuireadh ina leith go raibh sé tar éis cuid mhaith de shínithe a lucht leanúna a bhrionnú.

I ndeireadh na bliana 2008 bhunaigh Nemtsov agus an t-iarr-imreoir fichille Garri Kasparov eagraíocht nua don fhreasúra pholaitiúil, Solidarnost nó An Dlúthpháirtíocht. Bhí sé i gceist ag an Dlúthpháirtíocht an freasúra go léir a chruinniú chuici agus an cath in aghaidh Putin a chomhordnú. Cúpla bliain ina dhiaidh sin tháinig PARNAS chun comharbais ar an Dlúthpháirtíocht – Partiya Narodnoy Svobody (“Páirtí Shaoirse an Phobail”) – le páirt a ghlacadh sna toghcháin. Ní raibh gach ball den Dlúthpháirtíocht sásta dul leis an bpáirtí nua. Bhí Garri Kasparov den bharúil, mar shampla, nach raibh sé ciallmhar aitheantas ar bith a thabhairt do na toghcháin sa Rúis a fhad is a mhairfeadh rialtas Putin á gcóiriú.

Bhí Nemtsov ar an mbeagán polaiteoirí sa Rúis nár ghlac le forghabháil na Crimé, agus ar ndóigh bhí sé go huile is go hiomlán in aghaidh an chogaidh san Úcráin. Nuair a dúnmharaíodh é bhí sé díreach ag ullmhú mórléirsiú in aghaidh an chogaidh sin. Urchar ó ghluaisteán a bhí ag tiomáint thar bráid a mharaigh é.

Matti Kassila agus Scannánaíocht na Fionlainne

Chuimhnigh cara Gaelach dom go raibh Matti Kassila, an stiúrthóir scannán ón bhFionlainn, ag ceiliúradh a bhreithlae ar an 12ú lá de Mhí Eanáir, agus thuig mé sin mar leid agus mar spreagadh chun cúpla focal a bhreacadh síos le haghaidh léitheoirí an Tuairisceora faoi Kassila agus faoin ról a bhí aige i stair na scannánaíochta Fionlannaí. Nó bhí sé ar stiúrthóirí móra ár dtíre: aon duine a chromfadh ar an stair sin a reic ó thús go deireadh caithfidh sé trácht cuimsitheach a dhéanamh ar shaothar Kassila.

Peter von Bagh
Peter von Bagh, an scoláire scannánaíochta a thug a gceart do stiúrthóirí agus d’aisteoirí na seanscannán Fionlannach. Stiúrthóir scannán ann féin ab ea é freisin, agus chóirigh sé a lán féilte scannánaíochta san Fhionlainn. (Leis an ainm ceilte Soppakanuuna ó Vicipéid na Fionlainnise cóipcheart an ghrianghraif seo.)

Nuair a bhí mé óg, bhí seach-chiall áirithe – nó fiú cineál seanbhlas – le haithint ar na focail vanha suomalainen elokuva, “seanscannán Fionlannach”. B’ionann sin agus scannán dubh agus bán a bhí suite i saol na tuaithe, agus é curtha ó mhaith ag aisteoireacht aibhéileach aiféiseach mhéaldrámatúil. Idir an dá linn, áfach, d’athraigh an dearcadh coitianta ar an traidisiún scannánaíochta seo, agus d’admhaigh an chuid is mó de na tráchtairí cultúir sna meáin go mba chóir na seanscannáin Fhionlannacha a mheasúnú de réir théarmaí a linne féin. Ba é an scannáneolaí Peter von Bagh (1948-2014) ba mhó a rinne ábhar fiúntach taighde de na scannáin seo, agus d’fhoilsigh sé lear mór leabhar faoi stiúrthóirí móra na Fionlainne i ré na seanscannán.

Matti_Kassila
Matti Kassila sa bhliain 2011, nuair a bronnadh duais Jussi – “Oscar na Fionlainne” – air as saothar a shaoil go léir. (Leis an ainm ceilte Peltimikko ó Vicipéid na Fionlainnise cóipcheart an ghrianghraif seo.)

 

Is minic a chuirim na seanscannáin Fhionlannacha, mar choincheap cultúrtha, i gcomparáid le scéim aistriúcháin an Ghúim. Scéim fhiúntach – nó gúm fiúntach (mar a deirtear i nGaeilge Bhaile an Chláir) a bhí ann, ach san am chéanna bhí an gúm sin go mór mór faoi ionsaí ag na scríbhneoirí Gaeilge ar chúiseanna éagsúla – más buan mo chuimhne, ba é tuairim Mháirtín Uí Chadhain féin gur mhó i bhfad dochar na scéime seo ná an leas a rinne sí do litríocht na Gaeilge. Níor tuigeadh ach le déanaí gur scéim fhiúntach a bhí ann, pé locht a d’fhéadfá a fháil uirthi: a lán de na haistriúcháin a rinneadh tá an-Ghaeilge iontu agus lón deas léitheoireachta sna leabhair a haistríodh. Cosúil leis sin, cé go bhfuil lorg na tobtháirgíochta ar a lán de na seanscannáin Fhionlannacha, tuigtear dúinn inniu cén chailliúint a bhí ann do chultúr na Fionlainne nuair a ligeadh do thionsclaíocht dhúchasach na scannánaíochta dul i léig agus in éag, mar a tharla go sciobtha le teacht na teilifíse sna seascaidí.

Rugadh Matti Kassila sa bhliain 1924, agus mar sin, d’fhoghlaim sé uraiceacht a cheirde ó stiúrthóirí móra na seanlinne, go háirithe nuair a bhí sé ina chúntóir ag Valentin Vaala. Stiúrthóir bisiúil a bhí i Vaala a rinne dhá scór scannán i rith a ghairmréime, ó dheireadh na bhfichidí go túsbhlianta na seascaidí. Le fírinne, Rúiseach a bhí ann ó thús, cé go raibh Fionlainnis agus Sualainnis go líofa aige chomh maith lena theanga dhúchais: Ivanov an fíor-shloinne a bhí air. Cibé faoina chúlra pearsanta bhí suim mhór aige i litríocht dhúchasach na Fionlainne, agus bhunaigh sé a lán scannán ar shaothair chlasaiceacha na litríochta sin. Is é an breithiúnas a thug Kassila féin ar Vaala gur stadin kundi (“buachaill ón bPríomhchathair” i leathchaint Heilsincí – is é sin, fear arbh é Heilsincí cathair a dhúchais) a bhí ann cé gur Rúiseach ab ea é.

isäntä soittaa hanuria
Fógrán don scannán Isäntä soittaa hanuria. Ba é Kalle Viherpuu (1893-1952) a rinne páirt “fhear an tí ag seinm bosca ceoil”. Bhíodh sé le feiceáil i ról coiméideach an trudaire tuaithe go mion minic i ré na seanscannánaíochta san Fhionlainn. (Pictiúr: Vicipéid na Fionlainnise.)

 

Cé gur thosaigh Kassila ar a ghairmréim faoi thionchar na seanscannánaíochta Fionlannaí, bhí i ndán dó an léim a ghearradh ó ré na seanscannán go ré na scannán nua-aimseartha. An chéad scannán a stiúir sé féin, is é an teideal a bhí air ná Isäntä soittaa hanuria, is é sin “Fear an Tí ag Seinm an Bhosca Ceoil”. Fronsa nó scigscannán den chineál is simplí atá ann, agus é ag cur thar maoil le daoine ag baint an tátail mhíchirt as a chéile – cineál comedy of errors atá ann mar a déarfadh an Béarla. Compántas sorcais is cúis leis an gcuid is mó de na míthuiscintí barrúla, agus tríd is tríd níl mórán substainte ann mar scannán – níl mórán difríochta idir é agus greannscannáin eile na linne.

Nuair a chrom Kassila ar an gcéad scannán eile, áfach, tháinig chun solais go sciobtha go raibh a chiall féin aige don cheird. Professori Masa a bhí ar an scannán – “ollamh” is brí leis an bhfocal professori, ar ndóigh, agus is leagan leathchainte den ainm Matias nó Matti é an t-ainm Masa – is ionann an bunleagan agus Maitias na Gaeilge. Le fírinne is deacair an chodarsnacht idir an dá fhocal i dteideal an scannáin a léiriú as Gaeilge: focal é professori nach dtig leis an bhFionlannach aonteangach a fhuaimniú i gceart, ós rud é nach mbíonn cairn chonsan, cosúil le pr-, i dtús na bhfocal dúchasach san Fhionlainnis, agus is fuaim choimhthíoch é an consan úd sa teanga chomh maith. Na fir oibre a thabharfadh Masa ar a chéile, rachadh sé rite leo an focal professori féin a rá gan rohvessori a dhéanamh de sa chaint.

Professorimasa
Fógrán don scannán Professori Masa. Ba é an scríbhneoir grinn Arijoutsi (fíor-ainm Heikki Sakari Marttila) a bhreac síos an script don scannán. Chonacthas lánúin íocónach na scannán Fionlannach, Tauno Palo agus Ansa Ikonen, ar an scáileán: ba é Palo a rinne páirt an Ollaimh, agus Ansa Ikonen ina hiriseoir mná atá ag cur agallaimh ar an Ollamh Masa. (Foinse: Vicipéid na Fionlainne.)

 

Is é Matias Kaarivaara laoch an scannáin: ollamh le socheolaíocht é agus é ag lochtú na bhfear oibre, chomh haraiciseach is a bhíos siad chun stailce, dar leis. San am chéanna áfach is fear fiosrach é mar is dual don scoláire agus é ag sculcaireach timpeall thíos sa chuan le tuilleadh a fháil amach faoi thuairimí an lucht oibre. Oíche amháin cuirtear sonrú ann, ach is é an tátal a bhaineas na fir oibre as go bhfuil sé dífhostaithe agus é ar lorg jab sna stíbheadóirí. Mar sin, téann Matias Kaarivaara – nó “Masa Vaara”, mar a thugas sé air féin – le stíbheadóireacht mar mhalairt slí bheatha, agus an scannán ag caitheamh súil ar an dóigh a gclónn sé le saol na bhfear oibre agus a bhfoghlaimíonn sé a ndearcadh siúd ar shaol na sochaí agus ar na ceisteanna eacnamaíochta agus oibreachais a thuiscint.

Cé gur scannán grinn a bhí ann go bunúsach, bhí an t-ábhar sách tromchúiseach, ó bhí stailceanna agus diospóidí oibreachais ag streachailt na tíre as a chéile san am (sa bhliain 1950 a tháinig an scannán ar an scáileán), agus na Cumannaigh ag teacht i dtír ar na diospóidí seo, rud a bhain scanradh as a lán Fionlannach san am. (Ní mór cuimhne a choinneáil air go raibh na Cumannaigh láidir go leor sa tír, mar iarmhairt ó laethanta an chogaidh chathartha sa bhliain 1918.) D’fhéadfá a rá gur iarracht ab ea Professori Masa maolú ar na codarsnachtaí sóisialta seo agus béim a chur ar chomleas an náisiúin go léir – rud a thug na léirmheastóirí radacacha faoi deara freisin, agus nár thaitin leo.

Ba iad Tauno Palo agus Ansa Ikonen a rinne na príomhpháirteanna. Ba iadsan lánúin íocónach na scannán Fionlannach san am, agus shíl go leor daoine go raibh siad pósta ceangailte san fhíorshaol, chomh minic is a bhídís ag titim i ngrá ar an scáileán. Le fírinne, ní raibh siad rómhór le chéile ar dtús, agus ní raibh siad ina n-anamchairde ina dhiaidh sin féin, cé go raibh meas acu ar scileanna a chéile mar aisteoirí proifisiúnta. Tauno Palo a rinne páirt an Ollaimh, agus ba í Ansa Ikonen an t-iriseoir mná a thug teasghrá don Ollamh.

Mhair Kassila ag déanamh scannán i ndiaidh scannáin faoi dheifir agus faoi dhriopás, mar ba dhual do thionsclaíocht scannánaíochta na Fionlainne san am. Mar sin féin is féidir buaicphointí a aithint sna táirgi creasa iompair sin féin. Sa bhliain 1951 chuaigh Radio tekee murron – “An Raidió ina Bhuirgléir” – ar an scáileán. Bhí an scannán seo bunaithe ar eachtra an chraoltóra Usko Santavuori go gairid roimhe sin.

Bhris Santavuori fuinneog i siopa seodra i Heilsincí istoíche le caoinchead ó cheannasaí na bpóilíní agus ó úinéir an tsiopa le fáil amach cé chomh luath a thiocfadh an patrólcharr ag fiosrú. Ní raibh a fhios ag na póilíní patróil cad é a bhí ar shiúl, agus shíl siad gur fíorbhuirgléir a bhí ann. Mar sin, thug siad drochíde don chraoltóir i gcomhchlos do na héisteoirí raidió go léir, rud a tharraing cuid mhaith calláin sna meáin. Ba é ba chúis leis an bhforéigean, mar a fuarthas amach ina dhiaidh sin, gur shíl na póilíní go raibh comhchoirí ag Santavuori, toisc gur chualathas é ag labhairt leis an tarchuradóir iniompartha a bhí aige, le cur amach a thabhairt do na héisteoirí ar na himeachtaí de réir is mar a bhí siad ag titim amach – is é an tátal a bhain na póilíní as gur ag tabhairt rabhaidh don chomhchoirí a bhí sé. Bhí sé le cloisteáil ar an gcraoladh féin, dáiríribh, agus na póilíní ag fiafraí den chraoltóir go garbh: Missä kaveri? Kaveri? (“Cá bhfuil do chompánach? Do chompánach?”)

Scannán suimiúil eile ab ea an scéinséir Varsovan laulu – “Amhrán Vársá”. Cineál double entendre é teideal an scannáin, nó is é is ciall le h-“amhrán Vársá” i mbéarlagair greannmhar na bhFionlannach ná vodca smuigleáilte ón bPolainn, “an stuif ón bPolainn a chuirfeas ag canadh amhráin thú” mar a déarfá. Mar sin, tá imeachtaí an scannáin suite i mblianta an toirmisc ar bhiotáille. Cosúil leis an bProhibition sna Stáit Aontaithe, bhí dlí i bhfeidhm san Fhionlainn sna blianta 1919-1932 a choisc déantús agus iomportáil gach cineál biotáille, agus ar ndóigh chuaigh an smuigleáil thar fóir ar fad le linn an toirmisc seo. Ábhar maith do scannán lán sceitimíní a bhí ann, agus sa bhliain 1953, fuair na sluaite móra Varsovan laulu le feiceáil.

Varsovan_laulu
Fógrán don scannán Varsovan laulu. (Pictiúr: Vicipéid na Fionlainnise)

 

Ba é Åke Lindman (1928-2009) a rinne páirt an smuigléara, agus ar ndóigh bhí cailín ag an smuigléir sa chuan choimhthíoch – Chris Paischeff (1929-1997). Bhí Paischeff ag aisteoireacht san Amharclann Sualainnise i Heilsincí, ach cé gur an-femme fatale a bhí inti ó thaobh na cosúlachta de, ní raibh mórán gairmréime i ndán di mar aisteoir i ndiaidh an scannáin seo: chaith sí an chuid ba mhó dá saol ag obair do mhórshiopa leabhar i Heilsincí. Maidir le Lindman, áfach, ba ar a chrannsan a thiteadh sé san am sin páirteanna na mbithiúnach a dhéanamh ar na scannáin Fhionlannacha, rud nár thaitin mórán leis féin. Le fírinne d’éirigh Lindman as aisteoireacht de réir a chéile agus chuaigh sé le stiúrthóireacht scannán.

Scéinséir maith a bhí in Varsovan laulu, ach san am chéanna bhí amaitéarachas áirithe le haithint air mar scannán. Na smuigléirí coimhthíocha a raibh caidreamh ag rólphearsa Lindman leo, ba é an Béarla an teanga a bhí á labhairt acu, seachas Gearmáinis nó Polainnis – ar ndóigh ní raibh focal Polainnise i bpluc aon duine de na haisteoirí, ach shílfeá go mbeadh an Ghearmáinis ní b’inchreidte i gcoimhthéasc Mhuir Bhailt, go háirithe le taobhshúil ar chomh coitianta is a bhí salacharáil éigin Gearmáinise ag Fionlannaigh san am. Ba é ba chúis leis an mBéarlachas seo ná gur theastaigh ón gcomhlacht léiritheoireachta an scannán a dhíol le dáileoirí scannán ar an gcoigríoch. Cineál idirnáisiúntóireacht chiotach a bhí ann dar leis na léirmheastóirí san Fhionlainn féin, agus níor éirigh leis na hiarrachtaí sin.

Sa bhliain 1954 rinne Kassila saothar a raibh aidhmeanna ealaíonta leis, mar atá, Sininen viikko (“An tSeachtain Ghorm”). Bhí an scannán seo bunaithe ar ghearrscéal leis an scríbhneoir Fionlannach Sualainnise Jarl Hemmer, Den blå veckan. Scéal anghrách faoi thriantán grá a bhí ann, agus rinne na scrúdóirí cinsireacht ar an gcuid ab earótaí den scannán. Ní raibh na léirmheastóirí róshásta leis an scannán nuair a chonaic siad an chéad uair é. Bhí siad sásta leis an stiúrthóireacht, ach san am chéanna, fuair siad locht ar Kassila mar scriptscríbhneoir, agus iad barúlach nach raibh craiceann inchreidte ar scéal an ghrá thoirmeasctha. Inniu áfach áirítear Sininen viikko ar shaothair mhóra an stiúrthóra, agus dealraítear leis an neoverismo Iodálach féin é.

Nuair a bhí na caogaidí ag druidim chun deireanais, scannánaigh Kassila dhá shaothar eile a bhí bunaithe ar litríocht dhúchasach ár dtíre: Elokuu (“Mí Lúnasa”) agus Punainen viiva (“An Líne Dhearg”).

isillan001p1
Frans Eemil Sillanpää (1888-1964), an t-aon Fhionlannach a bhain amach Duais Nobel sa litríocht (1939).

Tá Elokuu bunaithe ar mhionúrscéal le Frans Emil Sillanpää. Ba é Sillanpää an t-aon scríbhneoir Fionlannach a bhain amach Duais Nobel sa litríocht riamh: scríobhadh sé scéalta liriciúla faoi shaol tuaithe na Fionlainne a raibh blas an-earótach orthu. Cuireadh i gcomparáid le D.H. Lawrence é lena linn. Dealraíonn sé áfach gur ar an gcoigríoch is mó a léitear inniu é: nuair a haistríodh an t-úrscéal Nuorena nukkunut leis go teangacha Lochlannacha, chuaigh ainm an phríomhcharachtair, Silja, chun leitheadúlachta i gCríoch Lochlann. “A Thit ina Codladh go hÓg” is ciall leis an teideal sin Nuorena nukkunut, agus is é an cineál duine atá in Silja ná cailín óg a bhfuil eitinn ag creimeadh uirthi, díreach nuair atá sí ag muscailt chun collaíochta. Mar sin, tá an grá agus an bás in aice a chéile sa scéal, mar is dual do Sillanpää.

Scéal faoin gcollaíocht agus faoin mbás é Elokuu freisin: an fear atá i gcroílár an scannáin agus an úrscéil, is scríbhneoir drámaí é – dar leis féin – ach ó nach bhfuil a chuid uaillmhianta scríbhneoireachta ag teacht i gcrann, caithfidh sé leor a ghabháil leis an jab a fuair sé ag tabhairt aire do loc canála i réigiún na loch in Oirthear na Fionlainne. Tá sé ina dhruncaire doleigheasta, agus an caidreamh lena bhean chéile ag dul chun donais dá réir; is é an bás atá i ndán dó sa deireadh, ach roimhe sin, caitheann an scannán súil ar na cumainn ghrá agus ar na triantáin ghrá máguaird, i saol na ndaoine a bhfuil baint acu le fear na canála.

Ansin tháinig ré an Chigire Palmu.

Cigire póilíní é an Cigire Palmu, agus é ina phríomhlaoch i roinnt úrscéalta bleachtaireachta a tháinig ó pheann Mika Waltari, arbh é an scríbhneoir ba bhisiúla dár rug ar an bpeann san Fhionlainn riamh, is dócha. Scríobh sé roinnt úrscéalta móra stairiúla, go háirithe Sinuhe egyptiläinen, “Sinuhe, an tÉigipteach”, eipic mhillteanach a scannánaíodh i Hollywood féin, faoin teideal Béarla The Egyptian. 

Ní féidir a rá gur litterateur engagé a bheadh i Waltari. I dtús a ghairmréime liteartha bhí sé gníomhach sa ghrúpa scríbhneoirí Tulenkantajat nó “Iompróirí na Tine” a bhí ag iarraidh nua-aoiseachas a thabhairt isteach i litríocht na Fionlainne. “Osclaímis na fuinneoga i dtreo na hEorpa!” an mana a bhí acu, agus b’ionann an Eoraip agus an Fhrainc – tír nach raibh mórán tionchair aici ar chultúr na Fionlainne roimhe sin (ná inniu féin, le fírinne). Ba é Olavi Paavolainen, file agus scríbhneoir aistí, ceann feadhna na nIompróirí Tine; an chuid ba mhó acu ba filí iad, agus cé gurbh iad na prós-saothair an chuid ba thábhachtaí dár tháinig ó pheann Waltari, bhain sé triail as an bhfilíocht fosta: d’fhoilsigh seisean agus Paavolainen díolaim dánta faoin teideal Valtatiet, “Na hOllbhealaí”. Dream an-éagsúil ab ea Iompróirí na Tine. Chuaigh cuid acu le Kiila (“An Ding”), cumann na n-ealaíontóirí Sóisialacha, sa deireadh (ina measc siúd an file mná Katri Vala), ach níor mhair an spiorad ceannairceach i bhfad sa chuid eile acu. Sampla acu siúd a bhí i Waltari. Nuair a bhí tamaillín beag caite aige ag súgradh le hidé-eolaíochtaí reibiliúnacha na linne, cosúil leis an Sóisialachas féin, d’iompaigh sé ina haic agus ina pheann ar díol.

waltarisillanpäälassinummi
Mika Waltari (i lár an phictiúir) ar cuairt i dteach Frans Emil Sillanpää (ar dheis). Is é an fear ar chlé an file Lassi Nummi. Ón mbliain 1958 an grianghraf seo. (Pictiúr: Vicipéid na Fionlainnise)

Ní hionann sin is a chur ina leith nach raibh sé ina scríbhneoir mhaith, a mhalairt. Fear proifisiúnta a bhí ann thar aon rud eile, agus is í an sciliúlacht ghairmiúil a fhágas a chuid leabhar soléite suimiúil ag lucht an lae inniu féin. Scríobhadh sé úrscéalta móra stairiúla cosúil le Sinuhe egyptiläinen; scríobhadh sé drámaí raidió; scríobhadh sé scríbhinní bolscaireachta i mblianta an chogaidh; scríobhadh sé scéalta a raibh blas áirithe earótaice orthu; scríobhadh sé úrscéalta bleachtaireachta. Agus ba iad na leaganacha scannánaithe de na húrscéalta bleachtaireachta sin an chuid ab fhearr de shaothar Kassila, dar leis na scoláirí scannánaíochta agus leis na gnáthfhéachadóirí araon.

Ba é Komisario Palmun erehdys (“Dearmad an Chigire Palmu”) ón mbliain 1960 an chéad scannán acu seo. Sa bhliain 2012 d’fhógair léirmheastóirí scannánaíochta na Fionlainne gurbh é an scannán ab fhearr dá ndearnadh san Fhionlainn riamh, agus ní féidir a shéanadh go bhfuil an ceann seo ar scannáin mhóra ár dtíre. Ba é Joel Rinne a bhí ina Chigire, nó bhí taithí ag an aisteoir iltaobhach amharclainne seo ar ról an bhleachtaire ó na scannáin faoi Kuollut Mies sna 1940idí. Ba é Kuollut Mies nó “an Fear Marbh” an laoch i dtrí scannán a bhí bunaithe ar scéinséirí Simo Penttilä (fíorainm Uuno Hirvonen, 1898-1971). Údar bisiúil ab ea Penttilä a scríobhadh scéalta éadroma eachtránaíochta faoin Iarthar Fiain agus faoi Mheiriceá Theas chomh maith le húrscéalta bleachtaireachta faoin bhFear Marbh. 

Carachtair dhodhearmadta iad an bheirt chúntóirí a bhí ag Palmu chomh maith: Virta (Matti Ranin) agus Kokki (Leo Jokela). Fear óg idéalach é Virta agus é ag obair ina phóilín agus ag staidéar dlí san am chéanna; an cineál Fionlainnise a labhraíos sé, tá sé chomh cóngarach don chaighdeán scríofa is nach gcloisfeá a leithéid inniu ó aon duine. Maidir le Kokki, tá seisean bunoscionn ar fad le Virta, nó is fear ó shráid na mórchathrach é, agus é ag labhairt leathchaint na mórchathrach.

Komisario_Palmun_erehdys_DVD
Fógrán (nó lipéad DVD) don scannán Komisario Palmun erehdys. (Pictiúr: Vicipéid na Fionlainnise)

 

Ní mór cuimhne a choinneáil air gur teanga gan a leithéid eile í seanchaint an lucht oibre i Heilsincí, chomh torrach is atá sí le focail thruaillithe ón tSualainnis agus ón Rúisis: is minic a bhíos sé ag dul rite le daoine ó chodanna eile na Fionlainne bun ná barr a dhéanamh di. An teilgean cainte a chonaic muid thuas, stadin kundi, is sampla tipiciúil é den chanúint seo: tá dhá fhocal Sualainnise ann, stad, cathair, agus kund, custaiméir, agus iarmhíreanna Fionlainnise curtha leo. Tháinig athrú ar chiall an dá fhocal i gcaint na ndaoine, áfach: is é is ciall le stadi ná Heilsincí, an phríomhchathair, nó “an t-aon chathair san Fhionlainn” mar a déarfadh bunadh na háite féin chomh bródúil is a bhíos siad as áit a ndúchais; agus is éard a chiallaíos kundi ná “buachaill, díolúnach, malrach, fear”.

Cuid den fheistiú stáitse í canúint Kokki, nó is féidir a rá go ndéanann an scannán craosaireacht ar atmaisféar agus ar radharcra na príomhchathrach sna laethanta a bhí. Tá gach uile shórt ar fáil don fhéachadóir: scéal bleachtaireachta faoi dhúnmharú, chomh maith lena lán grinn agus magaidh, agus an t-iomlán seo i bhfráma na seanchathrach a chuirfeadh cumha ar an té nár thug cuairt ar Heilsincí riamh. Ní bhíonn sé furasta greann agus dáirireacht a phósadh in aon scannán amháin, ach is é breithiúnas na léirmheastóirí go léir gur éirigh le Kassila go gleoite an dá rud a cheangal dá chéile ar an scannán seo.

Inniu féin tá ráchairt mhór ar Komisario Palmun erehdys i measc mhuintir na Fionlainne, agus caithfidh mé a admháil go bhfuil an DVD sin ar fáil ar mo sheilf féin le deich mbliana anuas. Dúirt Kassila faoi agallamh ag comhlacht craoltóireachta na Fionlainne sa bhliain 2012 gur casadh triúr fear – athair mór, athair agus mac – air le déanaí a bhí chomh doirte do na scannáin faoi Palmu is go mbíodh siad ag tagairt do na scannáin gan stad ag labhairt le chéile dóibh. Bhí a fhios agam gur scannán maith a bhí á stiúradh agam, ach ní raibh a fhios agam go raibh sé chomh maith seo, arsa Kassila leis an agallóir, agus é breá sásta leis an saothar, is dóigh liom!

Kaasua,_komisario_Palmu!_DVDn_kansikuva
Lipéad DVD don dara scannán faoin gCigire Palmu. (Pictiúr: Vicipéid na Fionlainnise.)

 

An dara scannán faoin gCigire Palmu, is é an teideal a bhí air ná Kaasua, komisario Palmu! (“Gás, a Chigire Palmu!”). Bhí sé bunaithe ar an úrscéal Kuka murhasi rouva Skrofin? (“Cé a mharaigh Bn. Skrof?”). Baintreach shaibhir í bean Skrof agus í marbh le gás sornóige, agus is léir gur dúnmharú atá i gceist. Caithfidh Palmu agus a chuid cúntóirí fáil amach cé a rinne an t-ainghníomh seo, agus feictear bithiúnaigh shuimiúla ar an scannán a bhfuil amhras ar an gcigire fúthu. Duine acu é an seanmóirí Mustapää, a ndearna Risto Mäkelä a pháirt: léiriú ar an gcineál aisteoir a bhí ann ná go raibh ról Molotov aige sna seachtóidí i sraithscéal teilifíse faoin bhFionlainn sa Dara Cogadh Domhanda. Is deacair Mustapää a ligean i ndearmad, nó is é ionchollú an chaimiléara reiligiúnaigh é leis na geáitsí bréagchráifeacha a chuireas sé air féin chomh maith leis an tsaint atá aige in oidhreacht na mná mairbhe – chuaigh sí i bpobal reiligiúnach an tseanmóirí go gairid roimh a bás, agus Mustapää ag iarraidh a áitiú ar na húdaráis anois go bhfuil an oidhreacht ag dul dá phobal féin.

Tähdet_kertovat,_komisario_Palmu_DVD_kansikuva
Lipéad DVD don tríú scannán faoin gCigire Palmu. (Tá an lipéad bunaithe ar fhógrán ón am ar tháinig an scannán ar an scáileán an chéad uair riamh. Foinse: Vicipéid na Fionlainnise.)

 

Maidir leis an tríú scannán faoin gCigire Palmu, is é an teideal a bhí air ná Tähdet kertovat, komisario Palmu (“Is iad na réaltaí a inseos an scéal, a Chigire Palmu”). Bhí Waltari díreach ag iarraidh mórúrscéal nua stairiúil a chumadh – Ihmiskunnan viholliset (“Naimhde an Chine Dhaonna”) an teideal a bhí air, agus is é The Roman a baisteadh ar an leabhar as Béarla. (Ba é an t-úrscéal céanna a bhí ina ábhar scannail sa bhliain 2008, nuair a tháinig chun solais go raibh léiritheoir Meiriceánach teilifíse dar shloinne Slater tar éis úrscéal stairiúil a “scríobh” cúig bliana roimhe sin nach raibh ann go bunúsach ach athscríobh ar The Roman; Lindum Colonia a bhaist an Poncán ar an leabhar bradach seo.) Bhí ag teip ar Waltari an t-úrscéal a chríochnú (mar a d’iompaigh an scéal amach, ba é seo an t-úrscéal deireanach a tháinig ó pheann an scríbhneora), agus d’fhiafraigh Mauno Mäkelä, arbh é ceann an chomhlachta léirithe Fennada-Filmi é, an mbeadh sé sásta éirí as an mórúrscéal go ceann tamaill le scéal nua a bhreacadh síos faoi eachtraí an Chigire Palmu. Bhí agus fáilte, agus níor thóg sé ach trí seachtaine ar Waltari úrscéal nua bleachtaireachta a chumadh.

Dúnmharú atá i gceist arís, agus is é an duine a maraíodh ná seanfhear neamhurchóideach a mbíodh de nós aige réaltaí a bhreathnú trí theileascóp. Ar dtús cuireann Palmu gron i mbaicle déagóirí a mbíonn mionchoiriúlacht idir lámhaibh acu, dar leis – is dóigh le Palmu gur féidir gurb iad siúd a mharaigh an seanfhear. Ina dhiaidh sin, áfach, faigheann sé amach gur sean-Mhaor Airm dar sloinne Vadenblick an fíor-dhíol drochamhrais – fear sotalach a shíleas an dúrud de féin, nó dealraíonn sé go bhfuil sé tar éis a bhean chéile a mharú, chomh maith le hiníon na mná céanna, girseach óg a raibh cumann craicinn aige léi, cé nach raibh na húdaráis in ann é a chiontú sna drochghníomhartha seo.

Bhí Kassila le scannán eile fós a stiúradh faoin gCigire Palmu, ach sa bhliain 1963 thosaigh stailc aisteoirí a chuir deireadh le ré órga na seanscannánaíochta san Fhionlainn. Mhair an stailc dhá bhliain go leith, agus ba é ba thoradh di gur theip an gnó go hiomlán ar Suomen Filmiteollisuus, arbh é an comhlacht scannánaíochta ba mhó a bhí ann – le fírinne, ba é an comhlacht seo Hollywood na Fionlainne san am. Ar ndóigh bhí an teilifís ag dul chun leitheadúlachta faoin am chéanna, agus is minic a deirtear gurbh é an meán nua seo ba mhó ba chúis le bás na seanscannánaíochta. Is dócha áfach go mbeadh na stiúideónna móra, SF ach go háirithe, in ann a gcuid féin a dhéanamh den teilifís mar mheán taispeánta agus margaíochta, murach gur fhág an stailc an gnó go léir ar fionraí i mblianta na cinniúna.

Bhí Kassila in ann scannáin a dhéanamh i ndiaidh na ré órga féin, nó bhí an teilifís ar fáil dó mar fhostóir nua. Bhíodh sé ag stiúradh drámaí teilifíse, mar shampla, cosúil leis an gceann a bhí bunaithe ar Pariisilaissolmio (“Carbhat ó Pháras”), mionúrscéal le Mika Waltari. Ní raibh ag éirí leis scannáin mhaithe a dhéanamh a thuilleadh, áfach. Dealraíonn sé go ndeachaidh fuascailt na collaíochta sna seascaidí chun dochair dó. Bhí sé in ann scannáin a dhéanamh faoi ábhar earótach roimh na seascaidí, toisc go raibh ciall mhaith aige d’aeistéitic na linne sin, nuair a chaithfeadh an féachadóir an earótaic a aithint i mionleideanna. Nuair a cuireadh an saol collaí lomnocht os comhair na poiblíochta, áfach, ní raibh leithéidí Kassila in ann saothar a dhéanamh a thuilleadh a bheadh oiriúnach do thoighis na ré nua.

Rinne Kassila iarrachtaí áirithe sracadh nua a chur sa seanábhar. Mar shampla, tháinig scannán nua faoin gCigire Palmu ar an scáileán sna seachtóidí, Vodkaa, komisario Palmu (“Vodca, a Chigire Palmu”). Ní raibh an scéal bunaithe ar aon leabhar le Mika Waltari a thuilleadh, le fírinne níor thug sé ach a chaoinchead úsáid a bhaint as carachtair ina chuid scéalta. Bhí scéal an scannáin suite sa saol chomhaimseartha, nuair a bhí tionchar réasúnta láidir ag na Cumannaigh óga ar atmaisféar an tsaoil chultúrtha sa tír. Mar sin, bhí gníomhaire mná de chuid an KGB ina laoch sa scannán (ba í Lilga Kovanko, banaisteoir Fionlannach de phór na Rúise, a rinne an ról, ó bhí cúpla focal Rúisise ag teastáil).

Is dócha gurb é an scéinséir Jäähyväiset presidentille (“Slán leis an Uachtarán”) ón mbliain 1987 an scannán ab fhearr dár stiúir Kassila sna hochtóidí. Bhí sé bunaithe ar úrscéal le Pentti Kirstilä (1948-), a bhí i mbéal an phobail mar scríbhneoir scéalta bleachtaireachta sna hochtóidí. Is éard is ábhar don scannán ná dúnmharfóir craiceáilte atá meáite ar Uachtarán na tíre a mharú, fear atá splanctha i ndiaidh na n-arm tine, agus é ag lámhach daoine nach bhfuil aithne aige orthu ar mhaithe leis an gcleachtadh. Ba é Hannu Lauri a rinne páirt an dúnmharfóra, agus ba mhaith a d’éirigh an ról leis – bhí sé iontach inchreidte. Ón taobh eile de, bhí na léirmheastóirí inbharúla nach raibh ábhar an scannáin oiriúnach don Fhionlainn, agus iad ag síleadh gur scéinséir Meiriceánach a bhí ann a fáisceadh isteach i bhfráma Fionlannach nach raibh sé oiriúnach dó.

Kino Suomi: Jäähyväiset presidentille (16)
Hannu Lauri ag déanamh páirt an dúnmharfóra ar an scannán Jäähyväiset presidentille. Mar is léir ón ngrianghraf seo, d’éirigh leis go gleoite an fear mire a ionchollú – bhainfeadh sé scanradh asat teagmháil ar a leithéid de dhiolúnach ar an gcúlsráid le clapsholas! (Foinse: Vicipéid na Fionlainnise.)

 

Nuair a taispeánadh an scannán ar an teilifís anuraidh, áfach, ba é an breithiúnas a tugadh ar an scannán go raibh sé ní ba inchreidte inniu ná nuair a rinneadh é. Idir an dá linn bhí cúpla eachtra lámhaigh san Fhionlainn a d’fhág a rian ar an atmaisféar sa tír, go háirithe na himeachtaí i Jokela sa bhliain 2007, nuair a mharaigh fear óg darbh ainm Pekka-Eric Auvinen deichniúr, é féin san áireamh, i scoil i Jokela (ceantar tuaithe Tuusula in aice le Heilsincí, príomhchathair na tíre).

Scéinséir ab ea an scannán deireanach freisin a stiúir Kassila, Kaikki pelissä ón mbliain 1994. Bhí imeachtaí an scéinséara suite i saol na scannánaíochta, ach mar a tháinig chun solais, bhí an fíorshaol ag déanamh aithris ar an ealaín, nó chuir léiritheoir an scannáin ina phóca féin cuid mhór den airgead a fuair an comlacht léiriúcháin ó Fhondúireacht Scannánaíochta na Fionlainne – ba é sin ba chúis le chomh daor is a chosain an scannán seo, i bhfad níos daoire ná aon cheann eile san Fhionlainn sna nóchaidí. Tharraing an scannán scannal, mar sin, agus is deacair a rá cé acu an scannán féin nó an scannal ina dhiaidh a bhí ní ba suimiúla.

Le fírinne ní fhaca mé féin Kaikki pelissä riamh: b’éigean dom ceist a chur ar chara liom a bhfuil muinín agam as mar shaineolaí scannánaíochta, cad é mar a chuaigh an scannán i bhfeidhm airsean. Níor áirigh sé ar shaothair mhóra Kassila é, cé nach ar an stiúrthóir a chuir sé an locht ach ar na haisteoirí, ó chuir siad an scannán ó mhaith le drochaisteoireacht is le geáitsí, dar leis. Bíonn tuairimí eile ann áfach. Nuair a chonaic Derek Hill ón iris Variety an scannán, bhí sé breá sásta leis, agus é barúlach nach samhlófá scannán chomh friseáilte sin le stiúrthóir chomh seanbhunaithe le Kassila.

Bhí Kassila pósta ar an aisteoir Aino Mantsas, a fuair bás le hailse cíche. Ní raibh muinín aici as an “leigheaseolaíocht scoile”, agus mar sin ní raibh sí sásta dul faoi scian an mháinlia. An mac a saolaíodh dóibh i ndeireadh na gcaogaidí, Taavi Kassila, rinne sé féin scéinséir sa bhliain 1988 a raibh an-ghealladh faoi i ndeireadh na n-ochtóidí, Petos (“An Geall”): bhí an scannán bunaithe ar imeachtaí saoil an robálaí bainc Hilarius Sorjonen (1909-1954) a tharraing súil an náisiúin air féin i dtús na gcaogaidí. Ar an drochuair d’éirigh Kassila óg as stiúrthóireacht scannán ina dhiaidh sin: cosúil lena mháthair chuaigh sé le hasarlaíocht is le rúndiamhróireacht, agus é ag obair ina mhúinteoir ióga inniu.

Peig – an bhfuil malairt modh múinte incheaptha?

Tá sé ina dheilín smolchaite i measc na neamh-Ghaeilgeoirí agus na nGaeilgeoirí araon go bhfuil teagasc na Gaeilge curtha ó mhaith ag Peig, an dóigh a n-úsáidtear í leis an teanga a mhúineadh don ghlúin óg dhrogallach. Ar dtús caithfidh mé a rá go bhfuil mé cineál amhrasach i leith an tseanbhailéid seo. Ar ndóigh is eachtrannach mise agus ní bhím mórán i dteagmháil leis an aos óg atá díreach ag foghlaim na teanga i scoileanna na hÉireann – mar sin níl cur amach agam ar an stádas atá ag Peig ansin faoi láthair. Mar a thuigim áfach baintear leas as a lán leabhar Gaeilge eile i múineadh na teanga. Mé féin ba mhaith liom go roghnófaí Rotha Mór an tSaoil le Micí Mac Gabhann thar Pheig, ós rud é gur scéal suimiúil ón Iarthar Fiain atá ann. Rud a chuireas an-ghliondar ar mo chroí é go bhfuil glacadh le Máire Nic Artáin mar lón léitheoireachta do na daltaí scoile, nó cé nach raibh an teanga ó dhúchas ag Séamus Ó Néill, bhí sí go gleoite galánta aige, agus is corraitheach ar fad an scéal atá ann. Dháiríre ní fhágfainn fuíoll molta ar Mháire Nic Artáin.

Mar sin féin, cé go bhfuil ábhar léitheoireachta ar fáil do na daltaí scoile is fearr ná Peig, is minic a ritheas liom an cheist a chur, nach bhféadfaí Peig féin a chur in aithne dóibh ar bhealach nua de chineál éigin. Is cuimhin liom fós an uair, fiche éigin bliain ó shin, a chrom mé féin ar Pheig an chéad uair. Mhothaigh mé go raibh mé ar thairseach móreachtra, díreach mar a bheinn ar tí cuairt a thabhairt ar dhomhan rúndiamhair de shórt éigin. B’fhéidir go raibh na scoláirí in Éirinn dubh dóite den leabhar sula bhfuair siad an chéad radharc air, ach bhí mise go mór mór in éad leo agus áiméar acu staidéar a dhéanamh ar scéal beatha Pheig ina bpáistí dóibh.12110931peigsayers

Is tábhachtach a thuiscint cad é an chúis, go beacht, le Peig a mhúineadh do na daltaí. Nuair a thosaigh athbheochan na Gaeilge, bhí an traidisiún scríbhneoireachta agus litríochta ligthe i ndearmad, an chuid is mó. Ní raibh sé praiticiúil dul i muinín an Chéitinnigh mar phatrún dea-úsáide agus dea-Ghaeilge, ós iomaí craiceann a chuir caint na ndaoine di idir an dá linn. An t-aon litríocht a raibh aithne ag muintir na Gaeltachta uirthi, ba í an bhéal-litríocht í, agus ba iad na seanchaithe an t-aon dream a raibh aird acu ar stíl agus ar fheabhas na teanga mar is dual d’ealaíontóirí an fhocail.

Thairis sin, mar a dúirt mé go minic (cloisim na léitheoirí ag osnaíl cheana: Dia dár réiteach, tá Panu ar an diabhal téad sin arís), ní gnách leis na múinteoirí ná le húdair na n-áiseanna foghlama trácht cuí cuimsitheach a dhéanamh ar chomhréir na Gaeilge, nó is fearr leo an taobh sin den teanga a fhágáil faoi na daltaí féin – iad a chur ag léamh leabhair cosúil le dírbheathaisnéis Pheig, mar mhúnla comhréire ar cóir dóibh aithris a dhéanamh air. Cinnte is gné chasta d’aon teanga í an chomhréir, agus caithfidh mé féin a admháil gur trí staidéar ar an mbéaloideas agus ar shaothar na scríbhneoirí dúchasacha a d’fhoghlaim mé an chuid is mó dá bhfuil ar eolas agam fá dtaobh de chomhréir na Gaeilge – an dóigh a dtéann na focail i bhfeidhm ar a chéile, an dóigh a mbíonn siad ag brath ar a chéile i gcomhthéacs na habairte, an dul ceart a bhíos ar na focail. Mar sin féin, b’fhearr liomsa an chomhréir a theagasc do na daltaí – agus do na múinteoirí féin! – sula rachaidís i ngleic leis an litríocht. Is í an chomhréir an chuid den Ghaeilge is difriúla leis an mBéarla, agus mar sin, is tábhachtach gan í a fhágáil faoin dalta féin gan cuidiú leis.

Ní hionann sin is a rá nach mba chóir Peig a chur os comhair na ndaltaí scoile a thuilleadh. Níl sé ciallmhar áfach gan an modh múinte a athrú de réir is mar atá tuiscint na scoláirí ar Pheig ag forbairt. Na torthaí nua taighde a chuaigh i gcló ar Cheiliúradh an Bhlascaoid mar shampla, nó an fhianaise a thug Pádraig Tyers sa leabhar deireanach a tháinig óna pheann sular cailleadh é, mar atá, Scéal trí Scéal – ba chóir go rachadh a leithéid i bhfeidhm ar an teagasc scoile.

Mar a thuigim féin an scéal ní léir gurbh é guth Pheig féin atá ag labhairt sa leabhar is clúití dá luaitear léi, is é sin, an dírbheathaisnéis. Deirtear go raibh a cuid scéalaíochta chomh lom, chomh neamh-mhaisithe le seanságaí na hÍoslainne, agus nár dhual di cuid mhór den tsíor-bhéal bhocht agus na hagalla cráifeacha a bhfuil an “tuairisc ar imeachtaí a beatha féin” chomh torrach sin leo. Mar sin, níl i mórán díobh ach an cóiriú catha a chuir a mac féin, Mícheál Ó Guithín, agus an bhean eagar, Iníon Uí Chinnéide, ar an leabhar, toisc go raibh a dtuiscint féin acu ar an gcineál urlabhra is dual don bhean. Ní raibh Peig sách banúil ag labhairt agus á cur féin in iúl, agus mar sin, b’éigean d’fhear – dá mac – snas ceart banúil a chur ar a cuid cainte. Sin paradacsa den chineál ba chóir a chardáil leis na daltaí, agus Peig á plé leo.

Anois caithfidh mé a admháil, arís, nach bhfuil mé eolach ar theagasc “Peigeolaíoch” na scoileanna in Éirinn an lae inniu, ó tá mé lonnaithe i dtír eile ar fad, agus ní féidir liom aon rud údarásúil a rá i dtaobh stádas Pheig i dteagasc scoile Gaeilge an lae inniu. Más fíor é, áfach, nár tháinig malairt cuma ar an stádas sin le déanaí, tá súil úr ag teastáil go géar ar fad. Dá mbeifí ag múineadh fisice ó théacsleabhar a foilsíodh sna 1920idí, bheadh scannal ann; agus cén fáth nach ábhar scannail den chineál chéanna é, mura bhfuiltear ag múineadh “Pheig” de réir nuathuiscintí scolártha ár linne féin?

Nuacht ó Shaol na hEolaíochta: Gáma-Radaíocht sna Stoirmeacha Toirní

Is é an scéala is úire dár tháinig ó Údarás Spáis na Stát Aontaithe ná gur minice i bhfad ná a shíltí go nuige seo a bhíos na stoirmeacha toirní in ann splancanna gáma-radaíochta a thabhairt uathu. Rud é seo a bhainfeadh stangadh as an duine nach bhfuil ach fisic na meánscoile ar eolas aige, nó ní leis an toirneach is túisce a shamlódh sé an cineál sin radaíochta, ach leis na hiseatóip radaighníomhacha. Is giorra tonnfhad agus is saibhre fuinneamh an gháma-radaíocht ná na x-ghathanna féin, agus chomh fuinniúil is a bhíos na gáma-ghathanna bíonn an-dainséar iontu don duine agus do na horgánaigh bheo go léir: is féidir leo an-dochar a dhéanamh do struchtúir ghoilliúnacha na bhfíochán. Le fírinne is iad na gáma-ghathanna an cineál radaíochta is dainséaraí a bhaineas leis an radaighníomhaíocht – ach ón taobh eile de, úsáidtear iad sa radaiteiripe le cillíní ailse a mharú. Is é iseatóp radaighníomhach an chóbailt, Cóbalt-60, is mó a mbaintear leas as i ngléasra radaiteiripe le gáma-ghathanna a chruthú le haghaidh na húsáide seo.

Na splancanna domhanda gáma-radaíochta a chruthaítear le linn na stoirmeacha, ní mhaireann siad oiread is micreasoicind féin (is é sin, an míliú cuid den tsoicind), ach mar sin féin, áirítear iad ar na himeachtaí radaíochta is láidire dá dtiteann amach ar an Domhan go nádúrtha. Is éard a deir lucht na heolaíochta anois go mbíonn splancanna gáma-radaíochta á ngineadh sna lagstoirmeacha toirní féin – is é sin nach bhfuil stoirm as pabhar láidir de dhíth le haghaidh splancanna gáma-radaíochta.

An t-eolas nua a fuarthas ar na splancanna seo tá sé bunaithe ar chumasc na sonraí a bhailíos Teileascóp Gáma-radaíochta Fermi agus gléasra brathadóireachta atá suite ar dhroim an Domhain. Teileascóp spásbhunaithe is ea teileascóp Fermi, agus é ag fithisiú an Domhain ón mbliain 2007 anuas.

Na splancanna gáma-radaíochta a haithníodh ar an dóigh seo, cruthaíodh iad go léir in uachtar an trópaisféir, is é sin, faoi dheich gciliméadar de dhroim an domhain, nó níos airde fós. (Is é an trópaisféar an ciseal is ísle den atmaisféar, agus é timpeall ar 10-20 ciliméadar ar airde, ag brath ar an domhanleithead: ag dul in airde in aice leis an meánchiorcal, ag éirí tanaí i dtreo an phoil thuaidh agus an phoil theas.) Is dóigh leis na heolaithe, áfach, go mbíonn splancanna den tsaghas seo á ngineadh níos ísle san atmaisféar freisin, ach amháin nach féidir leis na gléis bhrathadóireachta iad a aithint, chomh tiubh is atá an t-atmaisféar thíos ansin, agus na gathanna ag bualadh faoi na móilíní aeir agus ag cailleadh fuinnimh.

Ní thuigeann na saineolaithe féin na “splancanna dorcha” seo go rómhaith go fóill, ach tá ciall áirithe acu don dóigh a ngintear iad. Go bunúsach, is éard atá i gceist leis an tintreach ná na luchtanna leictreacha a bheith ag neodrú a chéile sna scamaill. Faoi thionchar na sruthanna aeir suas agus síos taobh istigh den scamall, bíonn na deoiríní uisce, na cáithníní sneachta agus na míreanna beaga oighir ag bualadh faoi chéile, rud a spreagas iad chun lucht leictreach a ghlacadh. De ghnáth bíonn na luchtanna deimhneacha á mbailiú in uachtar an scamaill, agus na luchtanna diúltacha san íochtar. Is inslitheoir maith leictreachais é an t-aer, rud a chiallaíos gur féidir leis na luchtanna an-charnadh a dhéanamh sula neodróidh an splanc thintrí – an díluchtú leictreach – iad.

stoirm gamaradaiochta
An dóigh a gcarnann na luchtanna leictreacha éagsúla i réigiúin éagsúla sa scamall toirní: na luchtanna diúltacha (breis na leictreon) thíos, na luchtanna deimhneacha (easpa na leictreon) thuas. Pictiúr: Údarás Náisiúnta Aerloingseoireachta agus Spástaistil na Stát Aontaithe (NASA)/Lárionad Spástaistil Goddard (Goddard Space Flight Center)

Faoi imthoscaí oiriúnacha, aithnítear an díluchtú sin mar thonn leictreon ag dul ó íochtar (diúltach) an scamaill go dtí an t-uachtar (deimhneach), agus nuair a bhuaileas na leictreoin seo faoi na móilíní aeir thuas, scaoiltear gáma-ghathanna, mar dhíluchtú fuinnimh. An cineál seo radaíochta, is gnách leis na saineolaithe Bremsstrahlung a thabhairt air – téarma Gearmáinise a chiallaíos “radaíocht choscáin” nó “radaíocht díluasúcháin”. Is é sin, tá an-luas faoi leictreon amháin, agus é ag bualadh faoi leictreon eile atá ceangailte d’adamh éigin.

An leictreon a raibh an-luas faoi, caillfidh sé cuid mhór den luas san imbhualadh, agus den fhuinneamh chinéiteach (fuinneamh gluaiseachta) ba chúis leis an luas sin. Deir dlí imchoimeádta an fhuinnimh, áfach, nach féidir don fhuinneamh imeacht ina ghal soip – ní féidir dó ach claochlú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Sa chás seo, an fuinneamh a chailleas an leictreon, claochlaíonn sé go candam radaíochta – agus má tá an-fhuinneamh cinéiteach ag an leictreon, is leor é chun candam gáma-radaíochta a chruthú, an cineál radaíochta is saibhre fuinneamh is aithin dúinn.

Chomh fuinniúil is atá an gháma-radaíocht, ní mór an cheist a chur, an bhfuil dainséar sna gáma-splancanna seo don duine. Deir na saineolaithe nach gcreideann siad go bhfuil, ó nach maireann siad ach go gairid. Mar sin féin, tá sé incheaptha go gcuireann na splancanna seo leis an bpriacal radaíochta a ghabhas leis an aerthaisteal, cé gurb í an radaíocht chosmach (an radaíocht ón spás) an chúis is mó leis an bpriacal sin.

(bunaithe ar ábhar ó Stiúideónna Meán Goddard/Goddard Media Studios, Údarás Náisiúnta Aerloingseoireachta agus Spáis na Stát Aontaithe/NASA, agus ó livescience.com)

An Nuacht is Úire ó Shaol na Réaltaí

Is iontach a lán eolais atá ar na réaltaí ar an saol deiridh seo. […] Tá cuid acu chomh fada sin uainn go mbíonn an solas féin na milliúin blianta ar an mbealach chugainn uathu, tar éis go dtéann sé os cionn aon mhilliún déag mílte sa nóiméad. Tá an t-ábhar chomh dlúth, chomh pacáilte i gcuid eile is go bhfuil tonna meáchain in oiread silín de cheann amháin acu […].

– Tomás Ó Máille, An Béal Beo (lch. 31 in eagrán na bliana 2002)

Dhá réaltra ar bharr lasrach ag bualadh faoi chéile

 

NGC2207andIC2163
Seo an dá réaltra úd NCG 2207 (nó NGC 2207, mar a deir an Béarla) agus IC 2163, mar a léiríodh ar leathanach Idirlín Astronomy.com iad. Pictiúr cumasctha é seo atá bunaithe ar shonraí solais infheicte, sonraí X-ghathanna agus sonraí infridhearga araon. (Foinse: http://www.astronomy.com/news/2014/12/galactic-get-together-has-impressive-light-display)

Deir an láithreán Idirlín úd Astronomy.com gur haithníodh trí ollnóva le cúig bliana déag sa dá réaltra úd NCG 2207 agus IC 2163, chomh maith lena lán foinsí láidire x-ghathanna. Tá an dá réaltra seo le feiceáil i réaltbhuíon an Mhadra Mhóir, agus iad suite faoi 130 milliún solasbhliain dínn. An dóigh a mbíonn imtharraingt an dá réaltra ag dul i bhfeidhm ar a chéile tá réaltaí nua ag teacht chun saoil go tiubh teirimeach sna scamaill gháis a bhaineas siad as a chéile, ach thairis sin d’aithin foireann taighde na réadlainne úd Chandra X-Ray Observatory i gCambridge, Massachusetts go bhfuil na réaltraí seo breac le foinsí sárlonracha x-ghathanna. Tá an dá réaltra ag aomadh a chéile, agus an chomh-imtharraingt seo ag spreagadh gníomhaíocht iontu: ag cur luais faoi fhoirmiú na réaltaí nua agus ag madhmadh ollnóvaí mar a bheadh buamaí iontu.

Maidir leis na hollnóvaí, áirítear iad ar na himeachtaí is scanrúla, is iontaí, is cumhachtaí dá dtiteann amach sa spéir. Is éard atá i gceist le hollnóva ná réalta mhór agus í ag déanamh mórphléisce: is féidir le haon réalta amháin réaltra iomlán a shárú ar feadh tamaill ag scaoileadh solais agus fuinnimh uaithi. Ní mhaireann an t-ollńóva ach go ceann roinnt seachtainí nó míonna, áfach.

Ní hionann iad an t-ollnóva agus an rud ar a dtabharfá an gnáthnóva. Is éard atá i gceist leis an ngnáthnóva ná go bhfuil déréalta – córas dhá réalta – againn agus ceann de na réaltaí ag tarraingt (nó ag fuilleamh, mar a deir an téarmaíocht) ábhair as an gceann eile, ionas go lasfaidh an t-ábhar sin suas ina phléasc mhór. Go bunúsach, tá ceann den dá réalta i bhfad níos dlúithe, i bhfad níos lú ná an ceann eile – abhacréalta bhán a bhíos i gceist go tipiciúil – agus is í an réalta bheag dhlúth sin a bhíos ag ól ábhair chuici ón réalta eile sa chóras.

Making_a_Nova
Léaráid é seo a léiríos an dóigh a dtarraingíonn, nó a “bhfuilleann”, an abhacréalta bhán damhna ón réalta eile sa déréalta, Tugtar diosca fuillimh ar an diosca timpeall ar an abhacréalta bhán. (Léaráid: Vicipéid an Bhéarla.)

 

Tá an damhna san abhacréalta an-difriúil leis an damhna a bhfuil taithí againn air ónár saol laethúil. Deirtear gur damhna díchineálaithe atá ann. An damhna is aithin dúinn tá sé comhdhéanta as adaimh, agus is éard atá san adamh ná núicléas beag dlúth trom agus cineál “atmaisféar”, is é sin, néal na leictreon. Tá an núicléas beag bídeach i gcomparáid leis an adamh: is minic a deirtear, más é an t-adamh féin an pháirc, gurb é an núicléas an chuileog i lár na páirce. Mar sin féin, tá an chuid is mó de mhais an adaimh comhchruinnithe sa núicléas. An damhna díchineálaithe atá le fáil san abhacréalta bhán, áfach, cé go bhfuil sé comhdhéanta as leictreoin agus as núicléis chomh maith, tá an dá rud fáiscthe go tiubh in aice a chéile.

An damhna atá sna gnáthréaltaí bíonn sé níos cosúla leis an ngnáthdhamhna. Nuair a bhuailfeas sruth damhna den chineál seo faoi dhromchla na habhacréalta báine, bíonn luas mór faoi, toisc go bhfuil an-mhais agus an-imtharraingt san abhacréalta – chomh dlúth is atá sí. Is millteanach an tuairt é an t-imbhualadh seo, agus é ag cur luas faoin imoibriú núicléach sa damhna a dhéanas an t-imbhualadh. Nuair a bhainfeas an solas ón imoibriú sin amach an Domhan, rachaidh sé i bhfeidhm ar na réalteolaithe mar a lasfadh réalta nua suas gan choinne, agus sin é an tuige go dtugann siad nóva ar phléasc den chineál seo – tháinig an téarma ó stella nova na Laidine a chiallaíos “réalta nua”.

Cuid de na nóvaí ar chuir na réalteolaithe sonrú iontu, is nóvaí ateagmhasacha iad mar a deirtear – is é sin, lasann siad suas in athuair go tráthrialta de réir a sceidil féin. Tá cuid de na réalteolaithe barúlach, fiú, go bhfuil timthriall den chineál sin ag na nóvaí go léir mar sin: an leathbhádóir beag ag tarraingt ábhair chuige ón réalta mhór, agus an réalta mhór ag carnadh lastas eile ina dhiaidh sin, de réir a chéile, lena chaitheamh uaithi i dtreo na habhacréalta nuair a bheas a dóthain aici.

Iarsmaí Ollnóva na Seolta
Iarsmaí Ollnóva na Seolta. Aon mhíle déag de bhlianta ó shin, chonaic muintir an Domhain ollnóva dochuimsitheach ag pléascadh i réaltbhuíon na Seolta – ollnóva a sháraigh an Ghealach féin ar ghile. Bhí an t-ollnóva seo ar na himeachtaí is cuidsúlaí dá bhfaca an cine daonna ar an spéir, ach ar an drochuair ní raibh lucht na linne in ann cuimhne an ollnóva seo a chur i míotar, ó nach raibh córas scríbhneoireachta acu. (Foinse an phictiúir: http://panther-observatory.com/gallery/deepsky/doc/Vela-SNR_200mm.htm)

Scéal eile é scéal an ollnóva: ní féidir le haon réalta ollnóva a dhéanamh ach uair amháin. Bíonn ollnóvaí coitianta go maith ag réaltaí móra millteanacha: is éard a tharlaíos ná go dtitfidh croíleacan an ollnóva isteach chuige féin (rud ar a dtugtar imphléasc) agus an chuid eile den réalta ag dul ar mire ar fad leis an imoibriú núicléach – ag pléascadh ina hollnóva, go bunúsach. Nuair a bheas breosla an imoibriúcháin sin spíonta, ní fhágfar den réalta ach neodrónréalta nó dúpholl san áit ina raibh a croílár, chomh maith le hiarsmaí an ábhair a chuaigh ar fud na háite le linn an ollnóva.

Crab_Nebula
Réaltnéal an Phortáin, iarsma an ollnóva ar chuir na réalteolaithe Síneacha sonrú ann sa bhliain 1054. Cé go dtugtar “Réaltnéal an Phortáin” ar an néal seo, níl sé suite i réaltbhuíon an Phortáin, ach i réaltbhuíon an Tairbh. Sa bhliain 1968, haithníodh go bhfuil neodrónréalta suite i lár an néil – croílár na réalta a phléasc ina hollnóva, is dócha. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

 

Is féidir don ollnóva tosú i gcóras dhá réalta freisin. Mar a chonaic muid is é fuilleamh an ábhair ón ngnáthréalta chuig an abhacréalta bhán is cúis leis an ngnáthnóva. Is féidir leis an bhfuilleamh tús a chur leis na himoibrithe núicléacha san abhacréalta féin arís. Go bunúsach, is réalta í an abhacréalta bhán nach bhfuil ag déanamh imoibriúchán ar bith a thuilleadh. Má tá sí te i gcónaí, agus má tá sí ag soilsiú i gcónaí, níl ann ach seanbhreo ó na laethanta a bhí. Má thosaíonn comhleá na núicléas san abhacréalta arís, áfach, rachaidh sé chun cearmansaíochta ar an toirt, agus iompóidh an réalta bheag ina hollnóva.

ollnóva fuinneamh
Taispeánann an dá ghraf seo forbairt na dearbhmhéide (absolute magnitude mar a deir an Béarla) sa réalta atá ag pléascadh ina hollnóva. (Miosúr nó caighdeán ar ghile na réalta í an dearbhmhéid.) Ar dtús méadaíonn an dearbhmhéid go tobann, agus ansin, laghdaíonn sí arís de réir a chéile i rith na míonna. Seasann an dá ghraf don dá chineál ollnóva: is é cineal a haon (Type I) an t-ollnóva nach n-aithnítear lorg na hidrigine ar speictream an tsolais uaidh, agus is é cineál a dó an t-ollnóva a n-aithnítear línte na hidrigine ar a speictream. Is é cineál a haon ollnóva na habhacréalta báine i ndéréalta, arb é an fuilleamh (carnadh an damhna ón réalta leathbhádóra) a chuireas ag pléascadh í, agus is é cineál a dó ollnóva na fathachréalta a ndéanann a croí titim chuige féin faoi mheáchan a imtharraingthe féin (imphléascadh imtharraingthe). Fágann ollnóva de chineál a dó neodrónréalta nó dúpholl ina dhiaidh (mar thoradh don imphléascadh imtharraingthe), ach scaiptear iarsmaí na réalta go léir sa spás le linn ollnóva de chineál a haon. (Foinse: http://www.uni.edu/morgans/astro/course/Notes/section2/new9.html)

 

An cineál seo déréaltaí a bhfuil ollnóva ag bagairt orthu, is minic a bhíos siad ag tabhairt le fios roimh ré go bhfuil an priacal sin ann: bíonn an lonrachas iontu ag athrú go tobann, ag dul i méadaíocht nó ag dorchú síos, agus ní féidir tráthrialtacht ná timthriall a aithint ar an luaineacht seo. Tugtar réaltaí athraitheacha mórchorraiola ar an gcineál seo déréaltaí, agus creidtear go bhfuil an dá réalta chomh cóngarach dá chéile iontu is go gcuireann imtharraingt an abhaic bháin an réalta eile as a riocht ar fad.

Na foinsí sárlonracha x-ghathanna a bhíos ar fáil chomh flúirseach sin sa dá réaltra úd NCG 2207 agus IC 2163, is dócha gur déréaltaí iad chomh maith céanna. Arís, tá réalta throm dhorcha, is é sin dúpholl, ann agus réalta “bheo”, lonrach ag dul timpeall an leathbhádóra seo; is dócha gur dúpholl iontach trom atá i gceist, ós rud é go bhfuil an déréalta ag tabhairt x-ghathanna uaithi atá as pabhar fuinniúil. Is é an fuilleamh, an sruth damhna ón leathbhádóir lonrach chuig an dúpholl, is bunfhoinse do na x-ghathanna, ar ndóigh. Go nuige seo, d’aithin na réalteolaithe seacht bhfoinse x-ghathanna agus fiche den chineál seo sa réigiún spáis idir an dá réaltra.

Tá a fhios ag lucht na réalteolaíochta le fada an lá go spreagann an saghas seo “imbhualadh” dhá réaltra foirmiú réaltaí nua sa scamall gáis idir an dá réaltra. Dealraíonn sé go bhfuil baint éigin ag an bhfoirmiú sin le chomh tiubh is a bhíos na foinsí x-ghathanna seo idir an dá réaltra, ach is dócha  go gcaithfidh lucht comhcheirde Leonard agus Sheldon a lán oícheanta gan chodladh fós ag scríobh foirmlí matamaitice ar an gclár dubh ag iarraidh an bhaint sin a thuiscint.

Tháinig deireadh le misean taiscéalaíochta an Venus Express

Bhí an Venus Express ag déanamh taighde ar phláinéad Véineas le hocht mbliana anuas, ach anois, tháinig deireadh le misean an taiscéalaí seo. Spásbhád gan chriú gan fhoireann a bhí ann a scaoileadh chun bealaigh ó Bayqoñır, an Chasacstáin, sa bhliain 2005. Cé gur baineadh úsáid as roicéad agus gléasra Rúiseach, ba le Gníomhaireacht Spáis na hEorpa an taiscéalaí féin. Tháinig an taiscéalaí a fhad le Véineas i mBealtaine 2006, agus shocraigh sé ar an bhfithis réamhshocraithe le dul timpeall an phláinéid ag déanamh breathnuithe air.

venusmagellan-580x580
Véineas, an pláinéad is cosúla leis an Domhan ó thaobh na méide de. Tá an pictiúr seo bunaithe ar an mapáil a rinne an spástaiscéalaí úd Magellan i dtús na nóchaidí. (Foinse: http://www.universetoday.com/48317/venus-length-of-day/)

 

Is iad na gléis taighde a bhí ar bhord ná ASPERA-4, VMC, MAG, PFS, SPICAV, VIRTIS agus VeRa. Seasann an giorrúchán ASPERA d’Anailíseoir na bPlasmaí Spáis agus na nAdamh Fuinniúil. Is í an ghrianghaoth atá á hanailísiú ag an ngléas seo, an dóigh a mbuaileann sí faoi atmaisféar Véineas. Leagan leasaithe é ASPERA-4 den ghléas ASPERA-3 atá in úsáid ar an Mars Express, spástaiscéalaí cosúil atá ag fithisiú Mharsa ón mbliain 2004 anuas.

grianghaoth
Is éard atá i gceist leis an ngrianghaoth ná sruth cáithníní a bhfuil lucht leictreach acu, sruth atá ag teacht ón nGrian. Cuireann an sruth seo réimse maighnéadach na bpláinéad as a riocht, mar a léiríos an pictiúr seo. Bíonn an ghrianghaoth athraitheach ar a lán dóigheanna, díreach cosúil le fíorghaoth san atmaisféar, agus cineál claochluithe aimsire ag baint léi, fosta. Tugann na réalteolaithe “spásaimsir” ar na claochluithe seo, fiú. Is í an ghrianghaoth is cúis leis an gCaor Aduaidh (na Saighneáin, an aurora borealis) freisin. (Pictiúr: http://sci.esa.int/soho/32799-solar-wind-buffets-earth-s-magnetic-field/)

 

Níl i gceist leis an VMC ach ceamara ardteicneolaíochta (“Ceamara Monatóireachta Véineas”) agus é ag tógáil pictiúirí le solas infheicthe, le solas ultraivialait agus le solas infridhearg. Baintear leas as na pictiúirí seo i mapáil an phláinéid agus in obair na spásgheolaithe, agus iad ag iarraidh, abair, bolcánachas a aithint ar Véineas.

Maighnéadaiméadar is ea an MAG, mar is léir ón ngiorrúchán féin, agus é dírithe ar réimse maighnéadach an phláinéid a aithint. Is féidir a lán conclúidí a bhaint as réimse maighnéadach an phláinéid. Mar shampla, má tá cuid mhaith iarainn i gcroíleacan an phláinéid, is léir go gcuireann sé leis an maighnéadas.

Gléasra speictriméadrachta atá sa triúr eile – PFS, SPICAV agus VIRTIS. Aithníonn na sásanna seo na cineálacha éagsúla radaíochta agus iad ag déanamh breathnuithe ar an dóigh a dtéann atmaisféar trom tiubh Véineas i bhfeidhm uirthi.

Venus Express gléasra
Taispeánann an léaráid seo an dóigh a bhfuil na gléis éagsúla taighde suite ar bhord an Venus Express. (Foinse: http://www.esa.int)

 

Sa deireadh, is gléasra raidió é VeRa a úsáidtear le hascnamh na radathonnta in atmaisféar Véineas a thaighde. Ar an Domhan s’againn, cuireann an t-aerthormán isteach ar na craolacháin raidió agus ar an gcumarsáid raidió go minic. Ar Véineas, áfach, is ábhar suime do lucht na heolaíochta é an t-aerthormán, nó is foinse eolais é i dtaobh an leictreachais in atmaisféar an phláinéid sin. Le fírinne ceann de na torthaí is tábhachtaí dár thug an Venus Express dúinn is ea go bhfuil atmaisféar an phláinéid beo le leictreachas agus go mbíonn tintreach ag splancarnaigh ansin níos minice ná ar an Domhan.

Cé go bhfuair Véineas a hainm ó bhandia grá na seanársaíochta, ní áit ghrámhar í ach a mhalairt. Dé-ocsaíd charbóin is mó atá san atmaisféar, agus tá brú an aeir ar dhroim an phláinéid nócha oiread níos mó ná ar an Domhan. Na scamaill atá ann, bíonn siad comhdhéanta as dé-ocsaíd sulfair agus as aigéad sulfarach. Ceapann an t-atmaisféar teas na Gréine go héifeachtúil, ionas go bhfuil dromchla Véineas níos teo ná dromchla Mhearcair féin. Tá Véineas an-mhall ag dul thart ar a hais féin: is ionann réaltlá Véineas agus dhá chéad trí lá agus dhá scór ar an Domhan; níl lá Véineas de réir mar a fheictear an Ghrian ag gluaiseacht ar an spéir ach céad is sé lá Domhanda déag, áfach.

Ní raibh an Venus Express ceaptha ach cúig chéad lá a chaitheamh i mbun an taighde, ach tar éis na tréimhse sin bhí an gléasra ag obair go paiteanta i gcónaí, agus ba mhór an náire a bheadh ann é a fhágáil gan úsáid ansin. Mar sin, mhair na saineolaithe ag bailiú eolais tríd an taiscéalaí i bhfad ina dhiaidh sin féin. In Earrach na bliana 2014, chuaigh an Venus Express síos go dtí an ciseal is airde thuas d’atmaisféar Véineas le hé a thaighde ón taobh istigh, rud nár triaileadh roimhe sin.

Bhí an taiscéalaí in ann dul in airde arís i ndiaidh tamall a chaitheamh ag “surfáil” an atmaisféir, ach níor éirigh leis a sheanairde eitilte a choinneáil a thuilleadh. Nuair a rinne foireann a stiúrtha ar an Domhan iarracht roicéid an Venus Express a oibriú arís leis an taiscéalaí a shocrú ar a sheanfhithis, tháinig chun solais go raibh sé i ndeireadh a bhreosla. Mar sin, is é an scéal atá ann faoi láthair go ligtear don taiscéalaí airde a chailleadh go nádúrtha. I ndeireadh báire rachaidh an gléasra síos agus é á théamh ag friotaíocht an aeir, go dtí go mbeidh sé imithe ina ghal soip, mura mbuailfidh na hiarsmaí deireanacha dromchla Véineas roimhe sin.

Maat Mons
Maat Mons, ceann de bholcáin Véineas. Tá an pictiúr seo bunaithe ar na sonraí a bhailigh an taiscéalaí úd Magellan i dtús na nóchaidí. Rinneadh áibhéil ar na difríochtaí airde. Foinse: http://www.nasa.gov

 

An obair a bhí á déanamh ag an Venus Express fad is a mhair sé, is fairsingiú é ar eolas an chine dhaonna ar a lán gnéithe den phláinéad. Tá sé ina cheist mhór ag na spásgheolaithe, an bhfuil aon cheann de na bolcáin ar Véineas beo i gcónaí. Tá an pláinéad an-saibhir i mbolcáin, ach níor haithníodh aon cheann acu ag brúchtadh leis lenár linn. Níor thug an Venus Express féin freagra ar an gceist seo, ach ar a laghad d’aithin sé difríochtaí móra i dtiúchan na dé-ocsaíde sulfair san atmaisféar. Is féidir gurb as na bolcáin a tháinig an bhreis sulfair, cé go bhfuil an dá bh’fhéidir ann, is é sin, d’fhéadfadh cúiseanna atmaisféir a bheith leis na difríochtaí sin chomh maith.

Na Hakka i Stair na Síne

cnámh oracail
Cuid súl iad na litreacha Síneacha, agus iad ag dul breis is trí mhíle bliain siar san am. Is í scríbhneoireacht na gcnámh oracail an chéim is sine i stair na scríbhinní Sínise. D’úsáidtí na cnámha oracail le haghaidh tairngreachtaí agus le geasróga a leagan. Sampla é seo de na litreacha Síneacha mar a ghreantaí ar na cnámha oracail iad, breis is míle bliain roimh bhreith Chríost. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Ó bhí scéal nuachta anseo tamall ó shin faoin gcuairt a thug foireann ó Hakka TV na Téaváine ar an nGaeltacht, shíl mé nach miste dom cúpla focal breise a bhreacadh síos anseo faoi na Hakka agus an ról a bhí acu i stair na Síne. Ní féidir liom a rá go mbeinn i m’eolaí mhór ar an tSín, agus níl aon chineál Sínise agam, ar mí-ámharaí an tsaoil. Nuair a bhí mé óg, áfach, chuaigh sé go mór mór i bhfeidhm orm nuair a léigh mé faoi cheannairc Taiping agus an ról a bhí ag na Hakka sa cheannairc sin, agus ó shin i leith bhí mé faoi dhraíocht áirithe ag na Hakka.

An tSínis – Teanga nó Fine Teangacha?

Is gnách teanga a thabhairt ar an tSínis, ach le fírinne is craobh iomlán teangacha í i gcrann ginealais na dteangacha Sínea-Thibéadacha. Ar ndóigh, is iad na litreacha Síneacha is gnách a úsáid leis na “canúintí” (na teangacha, i ndáiríre) Sínise a scríobh, rud a cheanglaíos dá chéile iad. Deir na teangeolaithe gur macratheanga í an tSínis. Macratheangacha eile iad an Araibis agus, fiú, an Tibéidis, ó tá siad dealaithe ina “gcanúintí” ar féidir dearcadh orthu mar theangacha éagsúla, cé go bhfuil siad i dtuilleamaí an t-aon teanga scríofa amháin.

scríbhinní Tibéidise
Seo an cineál comharthaí a úsáidtear le Tibéidis a bhreacadh síos. Cé gur litreacha Tibéadacha atá ann, is í an tSanscrait, teanga naofa na Hiondúch agus na mBúdaíoch, atá le léamh anseo. Dhá mhantra Búdaíocha atá ann, mar atá, om manipadme hum (“ó, a sheoid loiteoige”), agus om vajrasattva hum (“ó, a intinn diamaint”). Tagraíonn an “tseoid loiteoige” agus an “intinn diamaint” do dhá bhodhisattva éagsúla. Is éard atá i gceist leis an gcoincheap bodhisattva i gcreideamh na mBúdaithe ná “neach soilsithe”, nó duine atá go hionraic ag iarraidh céim soilsitheachta an Bhúda a bhaint amach ar mhaithe leis na neacha mothaitheacha go léir. Is féidir an coincheap a chiallú mar thagairt d’ioncholluithe an chéad Bhúda (Siddhartha Gautama) sular bhain sé amach céim an Bhúda. Is i an tSeoid Loiteoige an bodhisattva a sheasas don trua agus don trócaire, agus is í an Intinn Diamaint an bodhisattva a shiombalaíos an mac léinn dúthrachtach atá meáite ar theagasc a mhúinteora a thuiscint. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Maidir leis na hArabaigh agus na Tibéidigh, is í an teanga scríofa a chleachtas siad ná teanga chlasaiceach ar socraíodh a caighdeán gramadúil na céadta míle ó shin agus ar leisc le lucht a saothraithe éirí aisti, toisc go bhfuil tábhacht reiligiúnach ag baint léi. Tá an Araibis chaighdeánaithe bunaithe ar theanga an Chórain, agus is éard atá sa Chóran, de réir dhiagacht an Ioslaim, ná briathar do-athraithe Dé. Maidir leis an Tibéidis, tá litríocht shaibhir ar fáil inti, scríbhinní Búdaíocha don chuid is mó, agus urraim reiligiúnach ag dul don teanga Chlasaiceach dá réir.

Ré Chlasaiceach na Sínise

Ní hionann sin agus cás na Sínise inniu, áfach. Bhí teanga chlasaiceach á saothrú ag na Sínigh ar feadh na gcéadta bliain agus í bunaithe ar stíl na scríbhinní a breacadh síos sular aontaigh rítheaghlach Qin an tSín an chéad uair cúpla céad bliain roimh bhreith Chríost. (Ón rítheaghlach áirithe seo a fuair an tSín a hainm sna teangacha Iartharacha.) De réir a chéile, áfach, tháinig athruithe móra ar na canúintí labhartha. A lán de na focail a bhí difriúil le chéile san fhuaimniú fadó, d’imigh an difríocht eatarthu go hiomlán sa chaint, agus rinneadh homafóin – focail comhfhuaimneacha – díobh. Mar sin féin, ní raibh sé deacair iad a idirdhealú sa teanga scríofa, ó bhí a litir féin ag gach homafón, litir a bhí ag freagairt don chiall, seachas don fhuaim.

Nanjing istoíche
Nanjing – “príomhchathair theas na Síne” – istoíche. Tá Nanjing ar ceann de na cathracha is sine dár bunaíodh sa tSín. Rinneadh príomhchathair de Nanjing an chéad uair sa bhliain 229 AD, agus cé go raibh na ríthe agus na ruirí, na rítheaghlaigh agus na tiarnaí cogaidh ag teacht agus ag imeacht sa tSín sa tréimhse chorrach sin, bhí na rialtóirí éagsúla sásta forbairt a dhéanamh ar Nanjing mar lárionad trádála agus cultúir. Rinne Rítheaghlach gearrshaolach Sui léirscrios ar an gcathair timpeall ar an mbliain 600 AD, ach ina dhiaidh sin d’atóg rítheaghlaigh eile í, agus bhí rítheaghlach Tang Theas sásta príomhchathair a dhéanamh di arís, sa deichiú haois AD. D’fheicfeá Béal Feirste na Síne a thabhairt ar Nanjing, ar bhealach, nó ba í an tionsclaíocht teicstílí a chuir sracadh sa chathair ó thaobh an gheilleagair de. (Pictiúr: http://www.globeimages.net)

 

Na Canúintí ag Teacht chun tSolais

Ní raibh an teanga scríofa seo róghar d’aon chanúint labhartha, áfach, agus de réir a chéile thosaigh teanga liteartha nua-aoiseach ag forbairt sa tSín. Bhí sí bunaithe ar an Mandairínis, is é sin, an cineál koiné nó canúint mheasctha a bhí á cleachtadh in Beijing, in Nanjing agus ar fud an Tuaiscirt. Ar ndóigh, bhí difríochtaí idir leaganacha éagsúla den mhórchanúint sin féin. Inniu, is gnách linn Beijing agus Nanjing a scríobh, nuair a bhímid ag tagairt do dhá phríomhchathair stairiúla na Síne. Sna laethanta a bhí, áfach, ba iad na leaganacha a d’úsáidtí ná Peking agus Nanking. Cén fáth? Bhuel, tá an seanleagan (-king) bunaithe ar an bhfochanúint a chloisfeá timpeall ar Nanjing. Ní bhfuair caint Beijing (-jing) an lámh in uachtar ach ón naoú haois déag i leith.

Cad é an Rud é Koiné

Is éard is ciall don téarma sin koiné i mbéarlagair na dteangeolaithe ná meascán canúintí a mbaintear úsáid an “fhrancbhéarla”, is é sin úsáid na teanga comhchumarsáide coitianta, aisti. Focal Gréigise é koiné, agus i dtús báire thagair sé don Ghréigis mheasctha a tháinig ar an bhfód i ré Alastair Mhóir. Roimh lá Alastair bhí na canúintí sean-Ghréigise go léir á n-úsáid sa litríocht, ach nuair a chuaigh an Ghréigis a fhad leis an India sna sálaí ag capaill chogaidh Alastair, is é an cineál Gréigis a bhí ann ná an béarlagair measctha a chloisfeá óna chuid saighdiúirí. Thugtaí o koiné dialektos nó an chanúint choitianta ar an gcineál seo Gréigise, agus ba í teanga an Tiomna Nua í, ó theastaigh ón bpobal luath-Chríostaí an Scrioptúr a chur ar fáil i dteanga a bheadh intuigthe acu siúd nach raibh ach Gréigis labhartha a linne acu.

An tSínis Chlasaiceach agus an Mhandairínis

Le fírinne, is í an Mhandairínis sa chiall chúng an leagan den chanúint seo a bhí á labhairt ag na mandairíní, is é sin, ag státseirbhísigh Impire na Síne. Rud follasach go bhfuair an teanga seo a lán téarmaí ar iasacht ón teanga chlasaiceach, ó bhí na mandairíní eolach uirthi – ar fud na gcéadta bliain, chaithfeadh an t-ábhar mandairín a chruthú go raibh sé in ann aiste a chumadh sa tSínis Chlasaiceach. D’fhéadfá a rá gurbh í an tSínis Chlasaiceach “Laidin” na Síne, mar sin.

Brionglóid an tSeomra Dheirg
Sliocht as Brionglóid an tSeomra Dheirg. Lámhscríbhinn ón mbliain 1759 atá ann. Tá 120 caibidil sa leabhar, agus ba é Cao Xueqin a scríobh an chéad dhá dtrian díobh. Fuair sé bás sula raibh de sheal aige an t-úrscéal a chríochnú, agus ba é an fear eagair, Gao E, a chuir deireadh leis an scéal. Bhí an-tionchar ag stíl agus ag teanga an úrscéil seo ar chaighdeán nua-aimseartha na Sínise, agus is craobh ann féin de léann na Síne an taighde a dhéantar ar Bhrionglóid an tSeomra Dheirg. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Teanga mharbh ab ea an tSínis Chlasaiceach, áfach, agus nuair a thosaigh an litríocht nua-aimseartha ag forbairt sa tSín, ba í an Mhandairínis an meán scríbhneoireachta. Ba í an teanga labhartha a bhí á saothrú i luathúrscéalta cosúil le Brionglóid an tSeomra Dheirg a scríobhadh san ochtú haois déag, mar shampla – úrscéal atá ar maos le cur síos ar nósanna agus ar chultúr na Síne i ré na hImpireachta. Brainse léinn ann féin é an taighde ar an úrscéal áirithe seo, agus chuaigh stíl an leabhair go mór mór i bhfeidhm ar chleachtais liteartha na Mandairínise go dtí an lá atá inniu ann.

Cé gur teanga mharbh a bhí sa chaighdeán chlasaiceach, bhí sí, ar a laghad, chomh coimhthíoch céanna ag cainteoirí na gcanúintí beo go léir. Mar sin, bhí sí ní ba chuimsithí ná an Mhandairínis scríofa a tháinig ina háit. San am chéanna, bhí an Mhandairínis chun tosaigh ar na canúintí eile go léir ó thaobh an chultúir agus an daonra de. Ba í an Mhandairínis an chanúint a d’fhorbair i machairí móra na Síne Thuaidh, áit a raibh cead a gcos ag na daoine agus ag a gcuid capall, ionas gur imigh an chuid is mó de na difríochtaí idir na canúintí éagsúla de réir is mar a chuaigh an trácht agus an t-iompar chun cinn, agus na pobail ag cur aithne ar a chéile. Mar sin, is dócha go raibh bua na Mandairínise dosheachanta ar dhóigheanna praiticiúla i ndiaidh an iomláin.

Na Canúintí Eile: An Chantainis, Min NanHakka…

Ón taobh eile de, bíonn a lán canúintí eile le cloisteáil sna pobail choimhthíocha Shíneacha. Mar shampla, ba í an Chantainis (nó an chanúint Yu) an cineál Sínise ba mhó a bhí á labhairt ag lucht imirce ón tSín sna tíortha Iartharacha go dtí le déanaí. Ar chósta thiar theas na Síne is mó a chloistear an chanúint seo sa tseantír, agus is ansin a bhunaigh na mórchumhachtaí Iartharacha a gcuid cuanchathracha trádála, cosúil le Hong Cong agus Macao.

Scríbhinn Min Nan ó eaglais in Tainan
Tagraíonn an scríbhinn chuimhneacháin seo do Thomas Barclay, “Pa-khek-le”, misinéir Sasanach a thiomnaigh dúthracht a shaoil do chraobhscaoileadh an tSoiscéil i measc mhuintir na Téaváine. Is í an teanga atá ann ná Min Nan, ceann de “chanúintí” na Sínise. Is gnách leis na hEaglaisí Protastúnacha úsáid a bhaint as an aibítir Laidineach le Min Nan a scríobh. Tabhair faoi deara na sínte fada agus na comharthaí idirdhealaitheacha (na diaicriticí) eile: seasann siad do na toin éagsúla sa chanúint. Tá an teampall seo suite in Tainan, Deisceart na Téaváine. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

An féidir na difríochtaí idir na “canúintí” Sínise a léiriú go simplí snoite? Bhuel, thiocfadh linn ainm na cathrach úd Amoy a lua. Is é Amoy an leagan is mó a úsáidtear san Iarthar, agus é bunaithe ar an gcanúint áitiúil – Min Nan. Is é an t-ainm caighdeánach Mandairínise ná Xiamen, áfach. Difriúil is uile mar atá an dá leagan, is é an t-ainm céanna é, ó thaobh na staire agus na sanasaíochta de.

Amoy
Cathair Xiamen – nó Amoy – inniu. Cathair mhór mhillteanach í ar na saolta seo, agus ráchairt uirthi sa tSín mar áit saoire agus scíthe, leis. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

Tonúlacht na dTeangacha sa Chian-Oirthear

Tá a fhios ag a lán gur teanga thonúil í an tSínis, is é sin go dtéann ton le gach siolla sa teanga, agus gur féidir nach bhfuil de dhifríocht idir dhá fhocal san fhuaimniú ach an ton. Le fírinne tá an domhan ag cur thar maoil le teangacha tonúla, agus más aisteach linne, na hEorpaigh, an tonúlacht is é is cúis leis sin ná go bhfuil muid féin suite sa chruinneagán is mó de theangacha neamhthonúla dá bhfuil ann. Bíonn teangacha tonúla coitianta go maith san Afraic, mar shampla, gan trácht ar theangacha bundúchasacha an dá Mheiriceá.

A lán de na teangacha a labhraítear sa Chian-Oirthear tá córas ton acu cé nach bhfuil lúb ghaoil acu leis an tSínis: ceann de na hairíonna coitianta sa réigiún teangeolaíoch seo atá ann. Teangacha tonúla iad an Vítnimis agus an Téalainnis mar shampla.

Vítnimis
Vítnimis. Sna laethanta a bhí, d’úsáideadh muintir Vítneam a leagan féin de chóras na gcomharthaí Síneacha, ach is í an aibítir Iartharach is mó a d’fheicfeá inniu. Ba é an misinéir Íosánach Alexandre de Rhodes a d’fhorbair an córas áirithe seo le Vítnimis a scríobh sna litreacha Laidineacha chomh fada siar san am agus an tseachtú haois déag, ach ní dheachaigh sé chun leitheadúlachta i measc na Vítneamach féin ach san fhichiú haois, nuair a ghlac Khải Định, Impire Vítneam, leis go hoifigiúil. Bíonn an seanchóras Síneach á mhúineadh in ollscoileanna Vítneam i gcónaí, mar chúrsa ullmhúcháin i léann na Síne. Tabhair faoi deara na comharthaí a chuirtear leis na siollaí le ton a léiriú. Níl gaol ag an Vítnimis leis an tSínis, ach tá cosúlachtaí tiopeolaíochta ag an dá theanga sin le chéile: is é sin, tá gramadach an dá theanga bunaithe ar phrionsabail chosúla: focail (nó tamhain) aonsiollacha, tonúlacht, míreanna scartha scoite gramadaí in áit réimíreanna nó iarmhíreanna a ghreamófaí de na tamhain. (Pictiúr: http://www.vietnamtraveltour.net)

 

 

Scéal eile áfach nach teangacha tonúlacha iad an tSeapáinis ná an Chóiréis, cé go raibh an dá theanga thábhachtacha seo faoi thionchar mhór ón tSínis i rith na gcéadta bliain. Is féidir iarsmaí tonúlachta a aithint iontu, ach is cuid den “bhlas cheart dhúchasach” iad na toin, seachas cuid den bhuntuiscint. Dá mbeifeá ag labhairt as Seapáinis nó as Cóiréis gan aird a thabhairt ar thonúlacht na teanga (an beagán den earra sin atá ann), thuigfí thú, cé gur féidir go mbeadh na daoine míshásta le cramba coimhthíoch do chainte. Dá mbeifeá ag labhairt as Sínis gan bacadh le córas na dton, is ar éigean a d’aithneodh na Sínigh go bhfuil tú ag iarraidh a dteanga-san a labhairt gan trácht ar adhmad a bhaint as do chuid focal.

Bíonn córas na dton difriúil i gcanúintí difriúla na Sínise. Níl ach ceithre thon sa Mhandairínis chaighdeánaithe. Maidir leis an gCantainis, áfach, tá seacht dton ann go tradisiúnta, cé go bhfuil ceann acu imithe i ngnáthchaint Hong Cong.  Ina lán canúintí, áfach, bíonn a leithéid de rud ann agus sandhi tonúil.

Focal Sanscraite é sandhi a úsáidtear mar théarma teangeolaíochta, agus is é is ciall leis ná an dóigh a dtéann na fuaimeanna i bhfeidhm ar a chéile i gcoimhthéacs na habairte: ba é an sandhi ba bhunchúis leis an dóigh ar fhorbair na claochluithe tosaigh sna teangacha Ceilteacha, ar dtús. Is é is brí leis an sandhi tonúil ná nach ionann ton an fhocail nuair a luaitear ina aonar é agus ton an fhocail chéanna i lár na habairte, agus na focail eile ag dul i gcion air i sruth na cainte. (Díreach nuair a shíl tú nach bhféadfadh an scéal éirí ní ba dheacra fós…!)

Soiscéal Eoin
Tús Shoiscéal Eoin i gcanúint Hakka, sna comharthaí Síneacha agus sna litreacha Iartharacha araon. Is iad na misinéirí Preispitéireacha i gCeanada a d’fhorbair an traslitriú áirithe seo don teanga Hakka, agus iad ag foilsiú leaganacha Hakka den Scrioptúr Naofa sa dá chóras scríbhneoireachta. (Foinse: http://www.worldscriptures.org)

 

Is é an chonclúid ba chóir duit a bhaint as an bpaidir chapaill seo gur teangacha éagsúla iad na “canúintí” Sínise dáiríre. Scéal eile fós go bhfuil a lán teangacha mionlaigh á labhairt sa tSín nach bhfuil gaolmhar le haon chineál Sínise, cosúil leis an teanga Zhuang i nDeisceart na Síne (a bhfuil gaol réasúnta dlúth aici leis an Téalainnis), an Uigiúiris in Xinjiang in Iarthar na Síne (teanga Tuircice í, cosúil leis an Tuircis, an Asarbaiseáinis agus an Chasaicis, mar shampla), canúintí éagsúla Mongóilise, nó an Tibéidis (nach bhfuil ach lúb bheag gaoil aici leis an tSínis – ní “canúint Sínise” í ar aon nós, cé go bhfuil sí chomh saibhir i gcanúintí difriúla agus an tSínis féin).

Hakka – Canúint, agus Dream Eitneach

Maidir leis na Hakka, is dream ar leith iad agus is canúint ar leith í a dteanga-san i measc na gcanúintí Sínise. Canúint thuaisceartach atá ann de réir na staire, ach is i ndeisceart na Síne atá cónaí ar lucht labhartha na canúna Hakka inniu. Le fírinne, chuaigh na Hakka ar imirce ó thuaisceart na Síne sular fhorbair an Mhandairínis mar chanúint ar leith. Mar sin, tá a gcanúint an-difriúil leis an Mandairínis agus le canúintí an Deiscirt araon.

Nuair a shocraigh na Hakka síos sa Deisceart, bhí daonra ann rompu, ar ndóigh, agus mar sin ní raibh ach an chuid ba mheasa de na tailte ar fáil don mhuintir isteach. An t-ainm sin Hakka féin, nó Kejia mar a deirtear as Mandairínis (is é an focal céanna é, chomh difriúil is atá na canúintí!), is é is ciall leis ná “teaghlach ar cuairt”, is é sin, muintir isteach, nó lucht inimirce. B’fhuar an fháilte a fearadh rompu ina lán áiteanna, agus ag cur fúthu dóibh chaithfidís leor a ghabháil le díogha na dtailte.

An chuid is mó de na Hakka tá cónaí orthu i gCúige Guangdong. Mionlach iad ansin féin, áfach, agus a dteanga ina canúint mhionlaigh sa chúige. Is í an Chantainis an chanúint is mó a labhraítear ansin. Le fírinne níl sa logainm sin Cantún nó Kanton ach leagan truaillithe den ainm Guangdong, cé gurb í príomhchathair an chúige, Guangzhou, a bhíos i gceist againn agus sinn ag trácht ar “Chantún”.

Na Hakka a bhfuil cónaí orthu sa Téaváin thosaigh siad ag tonnadh isteach i ndeireadh na séú haoise déag, agus cé gur achtaigh rialtas na Síne dlíthe peannaideacha leis an imirce seo a chosc, ní raibh gar ann. Inniu is í an chanúint Hakka atá ó dhúchas ag duine as gach cúigear nó seisear de mhuintir na Téaváine. Is í an chanúint is mó a labhraíos muintir na Téaváine ná an leagan áitiúil den chanúint Min Nan, ar a dtugtar Téaváinis go minic. Aicmítear i bhfoghrúpa Hokkien na gcanúintí Min Nan í.

Formosan_languages_2008
Mapa a thaispeánas cá mbíodh na teangacha éagsúla Formósacha á labhairt sa Téaváin sular thosaigh na Sínigh ag coilíniú an oileáin. Is dócha go bhfuil an teanga Amis ar an gceann is mó cainteoirí inniu, ach mar is gnách i gcásanna den chineál seo, is daoine aosta iad an chuid is mó acu, agus níl a fhios ag aon duine an bhfuil sí ó dhúchas ag aon duine óg a thuilleadh. Chuaigh an teanga Siraya in éag i ndeireadh na naoú haoise déag, ach faoin am sin bhí sí doiciméadaithe go maith ag na misinéirí Críostaí a bhí ag iarraidh soiscéal Dé a chraobhscaoileadh i measc lucht a labhartha. Tá gluaiseacht láidir sa Téaváin inniu ag iarraidh an teanga seo a athbheochan. Dealraíonn sé gurb as an teanga Paiwan, nó as seanteanga a bhí an-chóngarach di, a d’eascair na teangacha Malae-Pholainéiseacha go léir: an Indinéisis, an Mhalaeis, an Tagálaigis, an Mhalgáisis (teanga Mhadagascar), an Haváís, an Mhaorais (sa Nua-Shéalainn) agus a lán eile. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

 

Na teangacha a bhí á labhairt sa Téaváin roimh theacht an lucht inimirce ón tSín, bhí gaol acu leis na teangacha Malae-Pholainéiseacha. Níl ach iarsmaí fágtha de na teangacha sin – na teangacha Formósacha, mar a thugtar orthu – ainm atá bunaithe ar sheanainm Portaingéilise na Téaváine, a Ilha Formosa nó An tOileán Álainn. Tá a dtábhacht féin acu sa taighde a dhéanas lucht na teangeolaíochta ar theangacha móra na fine Malae-Pholainéisí, nó is é a dtuairimsean gurb as an Téaváin a tháinig na teangacha sin go léir ar dtús. Cé nach bhfuil ach dornán daoine ag labhairt teangacha Formósacha inniu, áirítear teangacha Malae-Pholainéiseacha áirithe ar na cinn is mó sa Chian-Oirthear, an Indinéisis mar shampla, nó an Mhalaeis, nach bhfuil mórán difríochta idir í agus an Indinéisis, gan trácht a dhéanamh ar an Tagálaigis, arb í teanga na gnáthchumarsáide sna hOileáin Fhilipíneacha í.

Éirí Amach Taiping

Ós muintir isteach iad na Hakka gach áit dá bhfuil siad ina gcónaí, is léir gurbh iad an aicme ba bhoichte sa tsean-Sín Impiriúil. Mar sin, ba dual dóibh dul chun cearmansaíochta ar lucht na cumhachta. I measc na Hakka a thosaigh an t-éirí amach ba mhó sa tSín roimh Éirí Amach na mBocsar – is é sin, Éirí Amach Taiping.

Hong_Xiuquan
Hong Xiuquan, príomhidé-eolaí Éirí Amach Taiping. Ealaíontóir Síneach de lucht a chomhaimsire a tharraing an pictiúr seo. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla)

 

Rud nach samhlófá leis an tSín ba é an creideamh Críostaí ba bhunrúta leis an éirí amach seo. An fear a chuir tús leis, mar atá, Hong Xiuquan (nó Fung Siu-chhion mar a litríos lucht labhartha na canúna an t-ainm), scoláire dúthrachtach a bhí ann a rinne iarracht i ndiaidh a chéile pas a fháil i scrúdú státseirbhíse an Impire. Cé go raibh sé ag déanamh a dhichill á ullmhú don scrúdú, ní bhfuair sé pas, agus sa deireadh theip sláinte a intinne air – buaileadh le síocóis é. Le linn na síocóise bhí brionglóidí nó aislingí aige nach raibh sé in ann ciall cheart a bhaint astu, ach nuair a casadh misinéir Críostaí air a thug cur síos dó ar shaol agus ar mhairtíreacht Íosa Críost, is éard a shíl sé ná gurbh é Íosa a bhí feicthe aige. Ansin chrom sé ar ríocht an chirt agus an chothroim a chur ar bun ar dhroim an domhain mar a d’ordaigh Íosa dó, dar leis féin.

Chuaigh Hong Xiuquan le híolbhristeoireacht ansin. Ó bhí meas an Chríostaí aige air féin – shíl sé, fiú, gurbh eisean deartháir óg Íosa a bhí ceaptha le creideamh an fhíor-Dhé a bhronnadh ar na Sínigh – bhí sé dianbharúlach nach raibh i reiligiúin sheanbhunaithe na tíre ach éigreideamh, agus mar sin thosaigh sé ag cur catha orthu agus ag scrios dealbha naofa Búdaíocha agus Confúiceacha. Fuair sé an-tacaíocht as measc na Hakka ar an ngannchuid, agus sa deireadh bhí arm iomlán daoine ag cuidiú leis. Ba é cúige Guangxi, in aice le Vítneam, an chéad daingean tacaíochta a bhí aige.

Cé go bhfuil a lán Hakka ina gcónaí in Guangxi, ní hiad siúd an mionlach is tábhachtaí dá bhfuil ann. Cuid mhór de mhuintir an chúige labhraíonn siad an teanga ar a dtugann na Sínigh Zhuang, agus chuaigh a lán de na Zhuang le lucht Taiping, leis. Teanga Théach í an teanga Zhuang, is é sin, tá gaol réasúnta dlúth aici leis an Téalainnis, ach ar ndóigh, is ar éigean is féidir a rá gur aon teanga amháin í, chomh difriúil is a bhíos na canúintí le chéile. Bheadh sé chomh maith agat a rá go bhfuil sé de pholasaí ag rialtas na Síne “Zhuang” a thabhairt ar na teangacha Téacha go léir a labhraítear sa tír, cibé cé acu a thuigeas lucht a labhartha a chéile nó nach dtuigeann. An teanga scríofa atá in úsáid, tá sí bunaithe ar an gcanúint a chloisfeá i Wuming (Vujmingz sa teanga féin), in Guangxi.

Teanga Zhuang
Leabhair sa teanga Zhuang. nó Vahcuengh mar a thugas na cainteoirí féin ar a dteanga. Teanga thonúil í cosúil leis an tSínis agus leis an Vítnimis. Mar is léir ón bpictiúr seo, is í an aibítir Laidineach is mó a úsáidtear leis an teanga a scríobh. Úsáidtear litreacha breise, cineál sleamhnóga, leis na toin a chur in iúl: in ainm na teanga féin, Vahcuengh, seasann an dá h don ton. Tá córas eile scríbhneoireachta ann, mar atá, Sawndip, agus é bunaithe ar na comharthaí Síneacha. An leabhar úd Sawndip Sawdenj a fheictear sa phictiúr seo, is foclóir é a mhíníos na litreacha Sawndip do chainteoirí Zhuang an lae inniu. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

 

Ar dtús ba iad na foghlaithe mara agus na robálaithe sráide na naimhde ba mhó a bhí ag lucht Taiping, agus ní raibh lucht rialtais na tíre míshásta leis sin. De réir a chéile, áfach, tuigeadh don Impire gur reibiliúnaithe agus réabhlóidithe a bhí i gceist le lucht Taiping, agus go raibh siad dírithe ar a ríocht féin a chur ar bun beag beann ar an gcóras rialtais a bhí ann cheana féin. Mar sin, thosaigh saighdiúirí an Impire ag géarleanúint lucht Taiping.

Ar ndóigh, d’éirigh lucht Taiping amach le cath a chur ar a son féin, agus d’éirigh leo ríocht dá gcuid féin a bhunú i nDeisceart na Síne, nuair a bhí siad tar éis an ruaig a chur ar shaighdiúirí an Impire. I mbarr a cumhachta bhí an ghluaiseacht i seilbh Nanjing féin, agus rinne Hong a phríomhchathair féin di. Is é an t-ainm nua a bhaist sé ar an gcathair ansin ná Tianjing, is é sin, an Phríomhchathair Neamhaí. (“An Phríomhchathair Theas” is brí le Nanjing; is í Beijing an “Phríomhchathair Thuaidh”.) Rinne trúpaí Taiping iarracht Shanghai agus Beijing féin a fhorghabháil, ach níor éirigh leo.

An stát “neamhaí” a tháinig chun saoil sna cúigí a bhí sealbhaithe ag an ngluaiseacht, d’fhéadfá cosúlachtaí áirithe a aithint idir é agus deachtóireachtaí Cumannacha na fichiú haoise. Bhí acmhainní an stáit dírithe ar chogaíocht, agus fuair an daonra go léir oiliúint mhíleata, rud a chuidigh leis na trúpaí ceantair nua a ghabháil. Cuireadh cosc ar úinéireacht phríobháideach, agus tugadh isteach cothrom iomlán an dá ghnéas – bhí na mná agus na fir leis an oideachas céanna a fháil sa stát nua.

Ón taobh eile de, cuireadh diandeighilt i bhfeidhm idir an dá ghnéas, agus ní raibh de chead ag na lánúineacha pósta féin dul in aontíos ná caidreamh collaí a chleachtadh. Cé gurbh é polasaí oifigiúil na “ríochta neamhaí” pionós an bháis a ghearradh ar gach cineál lucht mígheanmnaíochta, bhí ceannairí an stáit sásta dul le polagamas (ilphósadh) mar ba ghnách sa tSín. Is dócha gurb iad na caighdeáin dhúbailte moráltachta seo a chaill an “ríocht neamhaí” sa deireadh.

Bhí muintir an Iarthair idir dhá chomhairle faoi éirí amach Taiping. Cuid acu bhí drogall orthu cogadh a chur ar ghluaiseacht a fuair inspioráid ón gcreideamh Críostaí agus a chuir an Bíobla in áit na gclasaiceach Confúiceach mar réalt eolais. Sa deireadh, áfach, tháinig na hIartharaigh chun fortachta don Impire. Gléasadh arm nua chun cath a chur ar dhíormaí ghluaiseacht Taiping, agus oifigigh Iartharacha i gceannas ar shaighdiúirí Síneacha san arm seo – “an tArm Síor-Bhuach”. Ba é an Meiriceánach Frederick Townsend Ward a bhí ina ardcheannasaí.

Sa bhliain 1862, áfach, goineadh Ward go héag i machaire an áir, agus tháinig an Sasanach Charles Gordon i gcomharbas air – thabhaigh an cogadh seo an leasainm Chinese Gordon dó. Bhí an t-arm beag seo – cineál arm treallchogaíochta a bhí ann dháiríre – in ann cath i ndiaidh a chéile a bhriseadh ar lucht Taiping. A lán de na saighdiúirí a throid san arm seo ba iarshaighdiúirí de chuid Taiping iad ar háitíodh orthu go bhfaighidís pardún dá mbeidís sásta dul i leith an taoibh eile.

Mhair ríocht Taiping go dtí an bhliain 1864 – ceithre bliana déag i ndiaidh thús an éirí amach.. I Mí Iúil sa bhliain chéanna bhris trúpaí an Impire an cath ar shaighdiúirí na gluaiseachta i Nanjing. Faoin am chéanna shíothlaigh Hong Xiuquan le nimhiú bia, ó bhí sé tar éis glasraí truaillithe a ithe: bhí an bia ag rith gann sa phríomhchathair, faoi léigear mar a bhí sí.

Rinne trúpaí an Impire ár uafásach ar lucht leanúna Taiping, mar ba ghnách leo, agus i ndiaidh dóibh Nanjing a ghabháil níor fágadh ach iarsmaí beaga d’arm mór Taiping agus iad ag cur troda ar a son thall is abhus. Maraíodh thart timpeall ar fhiche milliún duine i mblianta Taiping, agus áirítear an t-éirí amach seo ar na cogaí is marfaí i stair an chine dhaonna.

Sun Yat-sen – laoch náisiúnta na Síne de phór na Hakka

Taismeach is uile mar a d’éirigh do lucht Taiping sa deireadh, thug cuimhne na ceannairce seo an-inspioráid do na ceannairí is na polaiteoirí Síneacha i bhfad i ndiaidh na n-imeachtaí. Mhol Sun Yat-sen (Sun Zhongshang) agus Mao Zedong araon lucht ceannairce Taiping go hard na spéire, mar réabhlóidithe nádúrtha pobail.

Maidir le Sun Yat-sen, d’fhás sé féin aníos i sráidbhaile beag Hakka i gCúige Guangdong, is é sin, Cúige Chantún. Ina bhuachaill bheag dó ba mhinic a chuala sé comharsa leis, seanfhear a ghlac páirt in Éirí Amach Taiping, ag insint scéalta faoi eachtraí cogaidh. Sun Wen a bhí air ar dtús, ach nuair a chuaigh sé ar scoil i Hong Cong, fuair sé ainm nua, Sun Yat-sen.

Ainm Cantainise atá ann, agus má chuirtear fuaimeanna agus córas traslitrithe na Mandairínise i bhfeidhm air, is é an leagan a gheofar ná Sun Yixian. Inniu, áfach, is é Sun Yat-sen a bhíos ag muintir an Iarthair air, agus is é Sun Zhongshang an t-ainm is mó a úsáidtear sa tSín féin. Le fírinne is aistriúchán Sínise é Sun Zhongshang ar an ainm bréige Seapáinise a bhaist cara Seapánach leis ar an bhfear féin.

Sun Yat-sen
Sun Yat-sen nó Sun Zhongshang, an chéad Uachtarán ar Phoblacht na Síne agus an fear a choinnigh an dé i ngluaiseacht na réabhlóide thar na blianta. Laoch náisiúnta é sa tSín agus sa Téaváin araon: d’fhéadfá é a chur i gcomparáid le Pádraic Mac Piarais nó le hÉamon de Valera in Éirinn. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

 

Rugadh Sun sa bhliain 1866; nuair a bhí sé trí bliana déag d’aois, d’imigh sé ón tSín go Haváí, áit a raibh cónaí ar dheartháir leis. Ní raibh focal Béarla sa phluc aige nuair a tháinig sé go Honolulu, ach ní raibh caill ar bith air ag tógáil léinn: nuair a d’fhill sé abhaile cúig bliana ina dhiaidh sin, bhí teastas maith scoile agus Béarla paiteanta aige.

An Scoláire agus an Dochtúir Leighis

Nuair a bhí sé ina dhalta i Scoil Iolani, Honolulu, chuir sé suim sa Chríostaíocht, agus sa deireadh chuaigh tonn bhaiste air, rud nár thaitin lena dheartháir. I ndiaidh dó filleadh go dtí an tSín, rinne sé staidéar ar mhíocháine i gcoláiste a bhí á reáchtáil ag misinéirí Críostaí in Hong Cong, agus nuair a bhí sé ag druidim le haois na deich mblian is fiche, bhí sé ina dhochtúir dhéanta leighis.

Bhí an Dochtúir Sun míshásta le chomh coimeádach is a bhí dearcadh an rialtais Impiriúil, agus é barúlach gur chóir don tSín a cuid féin a dhéanamh de smaointí agus de theicneolaíocht fhorásach na dtíortha Iartharacha. Ní raibh an rialtas sásta a dhath a chur i gcrích ar mhaith le dul chun cinn na Síne, dar leis. Mar sin, cé go raibh sé chun tosaigh ar na mic léinn eile a bhí ag staidéar leighis san áit chéanna, d’éirigh sé as ceird an dochtúra le dul le polaitíocht.

An Deoraí Polaitiúil

Ar dtús bhí sé ag iarraidh a chuid idéanna a chraobhscaoileadh go síochánta, ach ní raibh sé i bhfad ag tuirsiú de seo. Sa bhliain 1895 bhí sé ar duine acu siúd a bhí ag pleanáil éirí amach in aghaidh an Impire in Guangzhou, ach ó fuair na húdaráis amach faoin gceannairc seo sula raibh sí tosaithe i gceart, ní raibh rath ar bith ar an iarracht. Cuireadh a lán de na ceannairceoirí chun báis, agus chuaigh an Dochtúir Sun féin ar deoraíocht go dtí an tSeapáin. Ina dhiaidh sin chaith sé na blianta fada thar lear – sa tSeapáin, san Eoraip, sna Stáit Aontaithe.

Litir Sun Yat-sen
Dochtúir Albanach ab ea James Cantlie a chaith seal fada ag obair in Hong Cong agus ag déanamh staidéir ar na galair a bhí coitianta sa tSín. Uaidhsean a d’fhoghlaim Sun uraiceacht na leigheaseolaíochta. Seo litir a chuig Sun chuig a sheanteagascóir ag insint dó go raibh sé ina Uachtarán ar an tSín anois. Bhí cúis ag Sun bheith buíoch beannachtach dá raibh déanta ag Cantlie ar mhaithe leis, nó nuair a tháinig Sun ar cuairt chuig a chara i Londain, d’fhuadaigh rúnseirbhís na Síne é, agus chuirfí chun báis é murach gur tharraing an Dochtúir Cantlie súil na meán cumarsáide ar chás Sun. Sa deireadh b’éigean d’ambasáid na Síne cead a chos a thabhairt ar ais do Sun, agus é á mholadh sna nuachtáin mar laoch saoirse a raibh comhábhair an mhairtírigh ann. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla.)

Tongmenghui – Cumann Rúnda Aontaithe na Síneach

Sa bhliain 1905 tháinig rúnchumainn réabhlóideacha Síneacha le chéile i dTóiceo, an tSeapáin, le aon mhórchumann amháin a bhunú faoi cheannas Sun Yat-sen – Tongmenghui, nó “Cumann Aontaithe Mhuintir na Síne”. Bhí clár oibre daonlathach náisiúnaíoch ag an gcumann seo, agus é dírithe ar cheannaircí a spreagadh agus a mhaoiniú sa tSín. Cé go raibh an-ról ag an Dochtúir Sun sa chumann seo, bhí sé an-ghníomhach fosta ag iarraidh cultúr na léitheoireachta a fhorbairt i measc na cosmhuintire agus ag bunú leabharlanna sna pobail Shíneacha thar lear.

Cuid den ghluaiseacht náisiúnta áfach bhí siad míshásta leis an Dochtúir chomh cumhachtach is a bhí sé, agus sa bhliain 1910 b’éigean do Tongmenghui a gceanncheathrú a aistriú ó Shingeapór go hOileán Penang i gCaolas Mhalacca (cuid den Mhalaeisia an t-oileán seo inniu), ó bhí lucht lochtaithe Sun sa ghluaiseacht ag éirí róbhagarthach ar an Dochtúir.

Má bhí freasúra láidir sa ghluaiseacht ag cur in aghaidh Sun mar cheannaire, ba é ba phríomhchúis leis an bhfreasúra sin ná an dóigh a raibh ag teip ar na ceannaircí a bhí an Dochtúir agus lucht a leanúna ag spreagadh sa tSín. Nuair a bhí an bhliain 1911 ag druidim chun deireanais, áfach, tháinig cuma eile ar fad ar na cúrsaí.

Réabhlóid Xinhua – Réabhlóid Dhaonlathach na Síne

D’éirigh garastún áitiúil an airm i Wuchang amach in aghaidh chumhacht an Impire i Mí Dheireadh Fómhair – ní raibh ann ar dtús ach mionscliúchas a thosaigh de thaisme, ach ansin chuaigh na cumainn rúnda réabhlóideacha i gceannas ar an gceannairc, agus ansin chuaigh an tSín ar fad ar bharr lasrach. Thosaigh Réabhlóid Xinhua, an réabhlóid a chuir deireadh le himpireacht chianársa na Síne. D’fhill Sun Yat-sen abhaile ón deoraíocht agus ghair na réabhlóidithe Uachtarán de i ndeireadh na bliana.

Níor mhair Sun i bhfad i gceannas ar an bPoblacht. B’éigean dó an Uachtaránacht a ghéilleadh do Yuan Shikai, ginearál na bhfórsaí armtha i dTuaisceart na Síne, ó nach raibh fórsaí armtha ar bith dá cuid féin ag an bPoblacht. Fear uaillmhianach a bhí ann, agus d’fhéadfá a rá go ndearna Yuan ról Napoleon Bonaparte i réabhlóid na Síne. Tá siad ann a deir gur chuir Yuan Shikai an réabhlóid ó mhaith, fiú. D’aistrigh Yuan feidhmeanna na príomhchathrach go Beijing, agus thosaigh sé ag bailiú chumhacht an deachtóra chuige, rud a chuir míshuaimhneas ar a lán.

Yuan Shikai ina Impire
Yuan Shikai ina Impire. Is é an breithiúnas traidisiúnta ar Yuan ná gurbh eisean a chuir Réabhlóid Xinhua – réabhlóid dhaonlathach na Síne – ó mhaith. Ginearál sciliúil a bhí ann áfach agus é ábalta an chéad arm nua-aimseartha sa tSín a oiliúint is a dhruileáil. Mar Impire rinne sé a dhícheall le haithris a dhéanamh ar na leasuithe sóisialta a bhí ar siúl ag rítheaghlach deireanach na Síne – rítheaghlach Qing – sna blianta roimh an réabhlóid. Níor mhair sé ach dhá mhí is fiche lá ina Impire, agus fuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí triúr mac aige, ach ní raibh meas aige ar aon duine acu: bhí fear amháin acu ina leathdhuine, an dara mac ina scoláire bréige, agus an tríú fear ina ropaire, dar leis féin. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

 

Guomindang – Páirtí Nua Náisiúnta ag Cur Troda ar Yuan Shikai

Sa bhliain 1912 tháinig páirtí náisiúnaíoch nua, Guomindang nó Páirtí Náisiúnta Mhuintir na Síne ar an bhfód le cur in aghaidh Yuan, agus i Mí Iúil 1913 d’éirigh lucht leanúna Sun agus Guomindang amach in aghaidh Yuan Shikai. Chuir Yuan an t-éirí amach faoi chois agus b’éigean do Sun Yat-sen éalú go dtí an tSeapáin arís eile. Maidir le Song Jiaoren, an fear a chruthaigh Guomindang agus a bhí i gceannas ar an bpáirtí, feallmharaíodh é, agus an chuma ar an scéal gurbh é Yuan Shikai a d’fhostaigh na feallmharfóirí. Seanghníomhaí de chuid Tongmenghui ab ea Song, agus é ar duine acu siúd a bhunaigh an rúnchumann sin in éineacht le Sun Yat-sen.

Chuaigh uaillmhian Yuan Shikai thar fóir ar fad, nó sa bhliain 1915 ghair sé Impire de féin. Botún a bhí ann, nó leis an mbeart sin tharraing sé na seantithe anuas air féin ar fad, nó ní raibh lucht a leanúna féin sásta le hathbheochan na hImpireachta. D’éirigh ginearáil an Tuaiscirt amach in aghaidh Yuan le tacaíocht ó Sun Yat-sen, agus chaith sé uaidh céim agus céimíocht an Impire i ndiaidh cúpla mí, rud nár chuidigh leis. Fuair Yuan bás le húiréime i Mí an Mheithimh 1916, ach ar an drochuair níorbh é sin deireadh an anoird pholaitiúil sa tSín go fóill. A mhalairt ar fad, an tArm a bhí oilte aige thit sé as a chéile, agus gach aon ghinearál ag rialú a chúige féin mar “thiarna cogaidh”.

Adolf Ioffe, Ambasadóir na Rúise Sóivéadaí sa tSín sna blianta 1922-24.
Adolf Ioffe, Ambasadóir na Rúise Sóivéadaí sa tSín sna blianta 1922-24. Eisean a shínigh an conradh comhoibrithe le Sun Yat-sen, agus is minic a thugtar Conradh Sun-Ioffe ar an gconradh, mar sin. Duine de lucht tacaíochta Trotscaí a bhí ann, agus chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1927, nuair a caitheadh Trotscaí as an bPáirtí Cumannach. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla.)

Tháinig Sun Yat-sen ar an gconclúid go gcaithfeadh sé féin na tiarnaí cogaidh a chloí le lámh láidir, agus bhí sé sásta comhoibriú leis na Cumannaigh a raibh fódú áirithe déanta acu sa tSín san am. Sa bhliain 1923 shínigh sé conradh leis na Boilséivigh Rúiseacha, agus le tacaíocht ó Léinín agus ón Idirnáisiúntán Cumannach bhí sé in ann arm nua a chur i dtoll le chéile le Tuaisceart na Síne a shealbhú agus le deireadh a chur le ré na dtaoiseach cogaidh. Ní raibh i ndán dó an bua sin a fheiceáil le súile a chinn féin, nó fuair sé bás i Mí na Márta, 1925, le hailse an chrua-ae.

 

Spíosra – Druga Nua ag Bagairt ar Mhuintir na Rúise

Is é an t-ainm atá air ná Spice, is é sin, spíosra – díreach cosúil leis an druga arbh é inneall an scéil i sraith úrscéalta Frank Herbert, Dune – agus is éard atá ann ná cannabas luibhe, is é sin meascán luibheanna neamhurchóideacha a dhéanas aithris ar thionchar na cnáibe ar mheabhair an duine. Mar dhea. Le fírinne tá an “spíosra” i bhfad níos dainséaraí ná mar a áitíos lucht a dhíolta, agus ní hiad na lusanna nádúrtha an comhábhar is mó atá ann ach an oiread. Chuaigh an “spíosra” ar fud Mhór-roinn na hEorpa cheana féin, ach is í an Rúis atá thíos leis faoi láthair.

Spice_drug
Spíosra – druga sintéiseach a dhéanas aithris ar an gcannabas. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Cad é atá i gceist leis an “spíosra” i ndáiríre? Chuala muid iomrá le fada ar “dhrugaí dearthóra”, is é sin drugaí saindeartha ar féidir leo dul i gcion ar shícé agus ar cholainn an duine go láidir ar fad, cé nach substaintí toirmiscthe iad go foirmeálta. Iad siúd a bhíos ag scaipeadh an chineál seo drugaí, ní féidir an dlí a chur orthu: ní luaitear an druga i liostaí na substaintí coiscthe, agus nuair a rachas a ainm ar leabhar na reacht tiocfaidh cineál nua nimhe as saotharlann na ndearthóirí. De ghnáth bíonn bunstruchtúr ceimiceach i gceist a gcuireann na dearthóirí adamhghrúpaí éagsúla leis nach n-athraíonn feidhm an druga ar an gcolainn mórán, ach ós rud é gur substaintí difriúla iad seo caithfidh na húdaráis gach ceann acu a aithint agus a anailísiú sular féidir leo iad a chur leis na liostaí.

Is éard atá sa spíosra ná meascán as cannabionóidigh shintéiseacha éagsúla, is é sin drugaí saindeartha a bhfuil a struchtúr ceimiceach cosúil leis na cannabionóidigh nádúrtha – na substaintí gníomhacha sna “toitíní draíochta”.  Thairis sin áfach is féidir teacht ar do rogha truailleáin, beagnach, sna meascáin seo: mar shampla, is minic a bhíos ópóidigh ann freisin – is é sin, codlaidínigh, nó drugaí ar aon struchtúr le moirfín agus le hearóin. Ach ar ndóigh, ní shamhlófá a mhalairt le drugaí a thagas as saotharlanna coiriúla.

Cannabicyclohexanol
Cannabaicioglaiheacsánól – ceann de na cannabionóidigh shintéiseacha a haithníodh sa “spíosra”. (Pictiúr: Vicipéid an Bhéarla)

Is é an difríocht is mó idir na cannabionóidigh nádúrtha agus na cannabionóidigh shintéiseacha ná nach bhfuil sna cinn nádúrtha ach “páirt-agónaithe” do na gabhdóirí cannabionóideacha i gcolainn an duine, ach is “lán-agónaithe” iad na cinn sintéiseacha. Is éard atá i gceist leis an agónaí, i gcoimhthéacs na bithcheimice, ná móilín a ghreamós den ghabhdóir ionas go dtabharfaidh an gabhdóir aisfhreagra – agus is é an t-aisfhreagra seo an t-athrú nó an gníomhú a spreagas an druga sa cholainn.

Is é is páirt-agónaí ann ná agónaí nach féidir leis aisfhreagra iomlán a fháscadh as an ngabhdóir ar aon nós, rud a thig leis an lán-agónaí. Is é sin, bíonn dochar den chineál chéanna ag baint leis an bhfíorchnáib agus leis an “spíosra”, ach is tromchúisí i bhfad an damáiste a dhéanas an druga brionnaithe seo do shícé an úsáideora, ach go háirithe. Go bunúsach, rachadh sé rite leat tú a mharú le cnáib nádúrtha, cé go dtéann priacal síocóise leis an marachuan féin, ach is scéal eile ar fad é an cannabas sintéiseach. Na daoine atá i dtaithí an ghnáthchannabais baineann siad úsáid as an stuif sintéiseach mar a bheadh fíorchnáib ann, agus tagann an difríocht i gcumhacht an druga aniar aduaidh orthu.

Cannabidiol
Cannabaidé-ól. Deirtear go bhfuil an tsubstaint seo, agus í ar fáil sa channabas nádúrtha, in ann maolú ar an dochar a dhéanas an marachuan. Táthar, fiú, dóchasach as an gcannabaidé-ól mar leigheas ar an scitsifréine. Dealraíonn sé, áfach, nach bhfuil mórán den channabaidé-ól fágtha i saothróga cannabais an lae inniu, toisc go bhfuil na saothróirí ag iarraidh méid an teitrihiodracannabanóil (THC) a ardú sa channabas trí roghnú saorga lena dhéanamh níos láidre. Mar sin, is féidir go bhfuil an cannabas “nádúrtha” féin níos dainséaraí inniu ná mar a bhí sé thiar sna seascaidí. Ar ndóigh, nil cannabaidé-ól ar bith sa channabas sintéiseach. (Pictiúr: Wikimedia Commons.)

Agus ní mór béim a chur air go bhfuil úsáid an channabais seanbhunaithe sa Rúis. I mblianta an tSoivéadachais bhíodh bolscaireacht na tíre sin ag síor-áitiú gur fadhb Iartharach a bhí sna drugaí, fadhb a bhí fite fuaite leis an gcaipitleachas agus le “saoirse mhíthuigthe” an Iarthair. Le fírinne, mar is eol d’aon duine a léigh cuimhní cinn na gcimí Sóivéadacha – Solzhenitsyn go mór mór san áireamh – bhí aithne mhaith ag bunadh an Aontais Shóivéadaigh ar na drugaí céanna a bhí ina n-ábhar diospóireachta ag muintir Mheiriceá agus Iarthar na hEorpa san am. Bhí na coirpigh Shóivéadacha, fiú, ag moladh an channabais ina gcuid amhrán féin.

Is féidir leis na cannabionóidigh shaorga luas a chur ar bhualadh an chroí – rud a dtugann na dochtúirí taicéacairde air. Ar ndóigh is é is toradh dó sin go dtig leis an úsáideoir taom croí a tholgadh ón stuif, rud nach samhlófá leis an ngnáthchannabas ar aon nós. Na dainséir a chuirtear i leith na fíorchnáibe, bíonn siad cosúil leis na priacail a ghabhas leis an tobac – is é sin, is féidir leis an gcnáib dochar a dhéanamh don ghnáthúsáideoir a chaitheas na blianta ag craosaireacht ar an stuif, ach is ar éigean a mharódh aon bhlaiseadh amháin an duine. Maidir leis na cannabionóidigh shintéiseacha, áfach, d’fhéadfadh an blaiseadh féin tú a mharú le taom croí.

Níl mé féin ródhíograiseach i dtaobh dhlisteanú na ndrugaí, ach is éadócha liom go mbeadh fadhb seo na gcannabionóideach sintéiseach chomh dona seo dá mbeadh an ghnáthchnáib á díol go dlíthiúil agus na húdaráis ag déanamh monatóireachta ar an stuif. Sa chás seo tá an chuma ar an scéal go bhfuil an tsubstaint ionadach i bhfad níos dainséaraí ná an tsubstaint choiscthe féin.

(Bunaithe ar ábhar ón Guardian agus ón Moscow News)