Peig – an bhfuil malairt modh múinte incheaptha?

Tá sé ina dheilín smolchaite i measc na neamh-Ghaeilgeoirí agus na nGaeilgeoirí araon go bhfuil teagasc na Gaeilge curtha ó mhaith ag Peig, an dóigh a n-úsáidtear í leis an teanga a mhúineadh don ghlúin óg dhrogallach. Ar dtús caithfidh mé a rá go bhfuil mé cineál amhrasach i leith an tseanbhailéid seo. Ar ndóigh is eachtrannach mise agus ní bhím mórán i dteagmháil leis an aos óg atá díreach ag foghlaim na teanga i scoileanna na hÉireann – mar sin níl cur amach agam ar an stádas atá ag Peig ansin faoi láthair. Mar a thuigim áfach baintear leas as a lán leabhar Gaeilge eile i múineadh na teanga. Mé féin ba mhaith liom go roghnófaí Rotha Mór an tSaoil le Micí Mac Gabhann thar Pheig, ós rud é gur scéal suimiúil ón Iarthar Fiain atá ann. Rud a chuireas an-ghliondar ar mo chroí é go bhfuil glacadh le Máire Nic Artáin mar lón léitheoireachta do na daltaí scoile, nó cé nach raibh an teanga ó dhúchas ag Séamus Ó Néill, bhí sí go gleoite galánta aige, agus is corraitheach ar fad an scéal atá ann. Dháiríre ní fhágfainn fuíoll molta ar Mháire Nic Artáin.

Mar sin féin, cé go bhfuil ábhar léitheoireachta ar fáil do na daltaí scoile is fearr ná Peig, is minic a ritheas liom an cheist a chur, nach bhféadfaí Peig féin a chur in aithne dóibh ar bhealach nua de chineál éigin. Is cuimhin liom fós an uair, fiche éigin bliain ó shin, a chrom mé féin ar Pheig an chéad uair. Mhothaigh mé go raibh mé ar thairseach móreachtra, díreach mar a bheinn ar tí cuairt a thabhairt ar dhomhan rúndiamhair de shórt éigin. B’fhéidir go raibh na scoláirí in Éirinn dubh dóite den leabhar sula bhfuair siad an chéad radharc air, ach bhí mise go mór mór in éad leo agus áiméar acu staidéar a dhéanamh ar scéal beatha Pheig ina bpáistí dóibh.12110931peigsayers

Is tábhachtach a thuiscint cad é an chúis, go beacht, le Peig a mhúineadh do na daltaí. Nuair a thosaigh athbheochan na Gaeilge, bhí an traidisiún scríbhneoireachta agus litríochta ligthe i ndearmad, an chuid is mó. Ní raibh sé praiticiúil dul i muinín an Chéitinnigh mar phatrún dea-úsáide agus dea-Ghaeilge, ós iomaí craiceann a chuir caint na ndaoine di idir an dá linn. An t-aon litríocht a raibh aithne ag muintir na Gaeltachta uirthi, ba í an bhéal-litríocht í, agus ba iad na seanchaithe an t-aon dream a raibh aird acu ar stíl agus ar fheabhas na teanga mar is dual d’ealaíontóirí an fhocail.

Thairis sin, mar a dúirt mé go minic (cloisim na léitheoirí ag osnaíl cheana: Dia dár réiteach, tá Panu ar an diabhal téad sin arís), ní gnách leis na múinteoirí ná le húdair na n-áiseanna foghlama trácht cuí cuimsitheach a dhéanamh ar chomhréir na Gaeilge, nó is fearr leo an taobh sin den teanga a fhágáil faoi na daltaí féin – iad a chur ag léamh leabhair cosúil le dírbheathaisnéis Pheig, mar mhúnla comhréire ar cóir dóibh aithris a dhéanamh air. Cinnte is gné chasta d’aon teanga í an chomhréir, agus caithfidh mé féin a admháil gur trí staidéar ar an mbéaloideas agus ar shaothar na scríbhneoirí dúchasacha a d’fhoghlaim mé an chuid is mó dá bhfuil ar eolas agam fá dtaobh de chomhréir na Gaeilge – an dóigh a dtéann na focail i bhfeidhm ar a chéile, an dóigh a mbíonn siad ag brath ar a chéile i gcomhthéacs na habairte, an dul ceart a bhíos ar na focail. Mar sin féin, b’fhearr liomsa an chomhréir a theagasc do na daltaí – agus do na múinteoirí féin! – sula rachaidís i ngleic leis an litríocht. Is í an chomhréir an chuid den Ghaeilge is difriúla leis an mBéarla, agus mar sin, is tábhachtach gan í a fhágáil faoin dalta féin gan cuidiú leis.

Ní hionann sin is a rá nach mba chóir Peig a chur os comhair na ndaltaí scoile a thuilleadh. Níl sé ciallmhar áfach gan an modh múinte a athrú de réir is mar atá tuiscint na scoláirí ar Pheig ag forbairt. Na torthaí nua taighde a chuaigh i gcló ar Cheiliúradh an Bhlascaoid mar shampla, nó an fhianaise a thug Pádraig Tyers sa leabhar deireanach a tháinig óna pheann sular cailleadh é, mar atá, Scéal trí Scéal – ba chóir go rachadh a leithéid i bhfeidhm ar an teagasc scoile.

Mar a thuigim féin an scéal ní léir gurbh é guth Pheig féin atá ag labhairt sa leabhar is clúití dá luaitear léi, is é sin, an dírbheathaisnéis. Deirtear go raibh a cuid scéalaíochta chomh lom, chomh neamh-mhaisithe le seanságaí na hÍoslainne, agus nár dhual di cuid mhór den tsíor-bhéal bhocht agus na hagalla cráifeacha a bhfuil an “tuairisc ar imeachtaí a beatha féin” chomh torrach sin leo. Mar sin, níl i mórán díobh ach an cóiriú catha a chuir a mac féin, Mícheál Ó Guithín, agus an bhean eagar, Iníon Uí Chinnéide, ar an leabhar, toisc go raibh a dtuiscint féin acu ar an gcineál urlabhra is dual don bhean. Ní raibh Peig sách banúil ag labhairt agus á cur féin in iúl, agus mar sin, b’éigean d’fhear – dá mac – snas ceart banúil a chur ar a cuid cainte. Sin paradacsa den chineál ba chóir a chardáil leis na daltaí, agus Peig á plé leo.

Anois caithfidh mé a admháil, arís, nach bhfuil mé eolach ar theagasc “Peigeolaíoch” na scoileanna in Éirinn an lae inniu, ó tá mé lonnaithe i dtír eile ar fad, agus ní féidir liom aon rud údarásúil a rá i dtaobh stádas Pheig i dteagasc scoile Gaeilge an lae inniu. Más fíor é, áfach, nár tháinig malairt cuma ar an stádas sin le déanaí, tá súil úr ag teastáil go géar ar fad. Dá mbeifí ag múineadh fisice ó théacsleabhar a foilsíodh sna 1920idí, bheadh scannal ann; agus cén fáth nach ábhar scannail den chineál chéanna é, mura bhfuiltear ag múineadh “Pheig” de réir nuathuiscintí scolártha ár linne féin?

Tá Gaeilgeoirí níos Éireannaí ná an dream gan í. Glac leis.

Is minic a chuirtear i leith an Ghaeilgeora go measann said go bhfuil siad ‘níos Éireannaí de bharr go labhraíonn siad Gaeilge’. Caithfidh mé a rá nach bhfuilim tar éis teacht ar an tuairim seo rómhinic ag Gaeilgeoirí. An freagra a bhíonn ag mórchuid na nGaeilgeoirí ná nach measann siad sin in aon chor. Nuair a smaoiním féin faoi áfach, is léir dom gur Éireannaí an duine a labhraíonn Gaeilge gan aon amhras. Díreach le bheith soileir nílim ag rá gur fearr bheith níos Éireannaí, díreach go bhfuil níos mó den Éireannachas ag roinnt leo.

Ar dtús céard is Éireannachas ann? An bhfuilimid ag caint ar shaorántacht na tíre? Ó d’fhéadfadh duine pas is saorántacht Éireannach a bheith acu gan aon eolas nó cur amach acu ar aon rud Éireannach nó Gaelach glas bán nó riabhach, caithfidh nach leis sin atáimid ag plé. Mar sin baineann an cheist seo le féiniúlacht is dócha, nó gnéithe de chultúr a thugann le fios go mbaineann duine le cultúr áirithe.

Buaic Chultúr na hÉireann? Anlann Bhaile UÍ Mhaolmhuaidh

Baineann teanga le féiniúlacht is le cultúr. Ní féidir a shéanadh gur dlúthchuid an Ghaeilge de chultúr na hÉireann. Ní thig le lucht an fhéinfhuatha sin a dhiúltiú. Is féidir go bhfuil sin ag athrú le cuid ghearr de stair na tíre ach is ann dó fós. Mar sin má tá tuilleadh den chultúr agat, is é sin go labhraíonn tú Gaeilge, tá tú níos Éireannaí. Dá gcuirfí beirt a bhí díreach mar a chéile i gcomórtas lena chéile ach Béarla a bheith ag duine amháin acu ach Gaeilge anuas air sin a bheith ag an duine eile, nach mbeadh an duine sin níos Éireannaí? Is geall le fíric é.

Samhlaigh an Fhrainc, dá ndéanfaí a chóilíniú is dá dtiontódh mórchuid an phobail ar an mBéarla, is dá mbeadh pócaí de chainteoirí Frainicise ann nach ndéarfaí gur Francaí na daoine céanna? Is cinnte go ndéarfaí. Fiú cúpla céad bliain tar éis don Bhéarla forlámhas a ghlacadh ní dóigh go bhféadfaí a rá nach mbeadh na cainteoirí Fraincise níos Francaí. Cén fáth gur féidir a leithéid a rá in Éirinn?

Blaa Phort Láirge, sainniúlacht arbh fhiú náisiún a bhunú uirthi?

Mar sin conas gur cuireadh an bhréag isteach inár mbéal chomh fada seo is go raibh Éireannaigh sásta leis? Baineann seo leis an teoiric úd, náire an iarchóilíneachais. Is éard atá i gceist leis seo ná an náire a thagann ar an bpobal dúchais tar éis cóilínithe. Nuair a chailltear an rud dúchais(teanga mar shampla) níl de fhreagra ag an dream nach bhfuil sí acu a thuilleadh ach fuath a thabhairt don chultúr céanna agus sodar i ndiaidh na n-uasal. Go mionminic is iad seo is binibí ar fad atá in éadan an chultúir. Má tá suim agat i gcás na dteangacha mionlaithe(níl aon rud mion faoi mhórchuid na dteangacha seo!) aithneoidh tú go dtagann na hargóintí céanna in airde arís is arís eile timpeall na cruinne. Teanga mharbh, teanga na mbocht, gan foclóir ceart, ina bac ar ghnó. Léifidh tú tráchtanna ag lucht fuatha na Breatnaise,agus cloisfidh tú na hargóintí seanchaite céanna ón lucht argóna seanchaite céanna. Arís eile ní daoine ó thír isteach iad seo ach an pobal dúchais ag tabhairt fuatha don rud a bhain leo féin agus ag iarraidh easpa éigin iontu féin a fholú.

Ar ndóigh tá gnéithe eile den chultúr i gceist chomh maith, ceol, spórt, féith ghrinn na hÉireann, fadhb náisiúnta óil. Má tá na gnéithe seo ag duine thar dhuine eile, is féidir a rá go bhfuil an duine sin níos Éireannaí ná an té eile. Ní hé go bhfuil an duine níos fearr nó go bhfuil luach níos mó air sin. Ní féidir luach oibiachtúil a chur ar chultúr thar a chéile. Mórphobal aonteangach na tíre seo tá go leor gnéithe Éireannacha ag baint leo, ach tá níos mó gnéithe idirnáisiúnta nó Angla-Mheiriceánacha ag roinnt leo ná mar atá ag lucht labhartha na Gaeilge. Anois seans nach bhfuil aon fhiúntas le baint as an tuairim seo a chur sa timpeall, cuireann sé fearg ar dhaoine agus díomá ar dhaoine. Ní hionann sin agus a rá nach bhfuil sé fíor. Is buille beag amháin é in aghaidh an scata sin a thugann le fios nach mbaineann an teanga leis an tír seo in aon chor agus a dteastaíonn uaithi í a ruaigeadh amach ar fad ar fad.

Stobhadh Gaelach nó Éireannach, cé acu is cirte?

Déarfaidh daoine gur seafóideach an argóint atá déanta agam anseo, go bhfuil sé ciníoch, ach arís eile ní deirim go bhfuil luach níos airde ar chultúr amháin ná a chéile, ach mar sin féin go bhfuil difríochtaí ann. Tá go leor argóintí eile fíor leis, is Éireannaí daoine a sheineann an ceol gaelach nó a théann don spórt gaelach. Fágann ábhar an lae inniu ceist amháin eile agam an bhfuil na Gaeil éagsúil ó na hÉireannaigh nó an cheist í sin a bhíonn ag dó na geirbe ag aonteangaigh na tíre?

Is féidir easaontú go láidir le scríbhneoir an ailt @murchadhmor

Lá ‘le Piúc

Tá lá náisiúnta na hÉireann linn. Deir Eoin P. Ó Murchú gur chóir dúinn an deis a ghlacadh le breathnú orainn féin agus fiafraí an bhfuil aon rud le ceiliúradh againn in aon chor. 

 

Seo Lá ‘le Pádraig againn anois, lá a cheiliúrtar ó cheann cheann na cruinne. Ó St Patty’s Day Mheiriceá leis an mórshiúl ba thúisce a tosaíodh is na haibhneacha glasa, go laethanta cráifeacha is cluichí móra CLG in Éirinn is iomaí cineál cuma a bhíonn ar an lá do dhaoine éagsúla. Agus tá áit ar leith ag an lá i gcroí an Éireannaigh, pé cineál Éireannaigh é sin.

Céard is Éireannach ann ar na saolta seo? Saoránach de thír bheag ar imeall na hEorpa, ceann ar cuireadh an cultúr dúchais faoi chois ann agus é imeallaithe ann nach mór go hiomlán, fiú iontu sin is mó a samhlaítear an dúchas sin leo? Nó an duine atá ann a bhaineann le tírín nua-aimseartha atá tar éis cúl a thabhairt le cine agus leis an seanrud ach aghaidh a thabhairt ar an domhan úr le flosc is le fonn.

Céard iad na rudaí a shainíonn Éire? An CLG, an ceol, agus an Ghaeilge a déarfar. An teacht aniar, an greann, an chraic, an pub. Ach cad faoin bhféin-náire, an ceann faoi, an cuma-liomachas, an mé-féineachas a luaifear mar mhalairt? Cé acu is tréine? Ar na saolta deireanacha seo is oth liom a rá gur ag aontú níos mo leis an dara scata tréithe atáim.

Ar bhealach déanann Lá ‘le Padraig na gnéithe is measa den Éireannachas a chur os comhair an tsaoil. Éinne a shiúlfaidh sráideanna an oileáin seo inniu feicfidh siad gach céim den mheisce ó shúgacht go sárphótaireacht is ar ais arís. Mura bhfeicfidh tú daoine ag cur amach ní bheidh atmaisféar an lae braite mar is ceart agat. 

Ach nuair a bhreathnóimid ar imeachtaí Lá ‘le Pádraig ar an teilí feicfimid dream uaibhreach, uasal, a thagann as íon-oileán iathghlas lán lucht léinn is scoláirí. An t-Éireannachas ar féidir é a dhíol le Poncáin. An t-Éireannachas a chuireann ina luí ar dhaoine gur ann do leipreacháin agus charachtair P.S. I Love You. An t-Éireannachas a deir linn de chogar ‘ciúnas, ciúnas’ is a mharaíonn le liostacht sinn. 

Galar tógálach go maith é sin, agus ceann eile a bhíonn sa treis an t-am seo bliana ná; gné na hÉireann a aimsiú i ngach rud cuma cé chomh fada uainn atá sé. Seo galar a bhíonn ar gach cuid de na meáin shamhlófá. Abair an bhean a chum rud éigin iontach nua úsáideach, cé go mb’fhéidir gur bean Spáinneach í, a bhí ag fáil tacaíochta ón Spáinn agus a bhraith ar thaighde is chomhobair Spáinneach, in Éirinn díreofar ar an tslí gur ól sí Ballygowan tráth agus tabharfar le fios gur ól seo an fhíoruisce Éireannaigh a spreag an bhunchumadóireacht. Nílimid chomh speisialta sin. Níor tháinig gach rud a chuaigh chun sochair an chine dhaonna ó lámh Éireannach.

Cad faoin náisiún Éireannach? Is eagal liom nach bhfuil aon sainniúlacht Éireannach ar fiú trácht uirthi a thuilleadh, tríd is tríd tá sé chomh caolaithe sin ag cultúir atá ar leic an dorais agus an idirlín againn. An féidir linn a rá gur ann don náisiún Éireannach a thuilleadh? An leor hataí leipreacháin, bannaí máirseála Meirceánacha agus meisceoireacht le náisiún a chruthú? Ní dóigh liom é, agus ar an drochuair nílim chomh cinnte sin gur ann d’aon rud eile ach é.

D’fhéadfaimis greim a bhreith ar an saol agus saol an oileáin seo agus craitheadh a bhaint as agus traidisiún úr a bhunú nach mbaineann leis an gcúngaigeantacht nó féinfhuath, an t-ól síoraí is an diúltachas. D’fhéadfaí braith ar na scileanna atá againn sa litríocht, sa ghreann, sa scéalaíocht, sa chomhar is sa mheitheal. D’fhéadfaí nascadh agus tacú lena chéile i bhfad níos fearr, is lenár dtimpeallacht, is a bheith glas san aon bhealach a bhfuil maitheas ag baint le glaise. D’fhéadfaí iad seo uile a dhéanamh is dócha, agus iad a cheiliúradh ar lá nua náisiúnta nach mbeadh bunaithe ar phiseoga ach cé a dhéanfaidh? Mise nó tusa? Bhuel, táim féin chun dul chuig an bpub.

Is ar bhonn pearsanta atá údar an ailt ag scríobh anseo, is féidir teagmháil a dhéanamh leis ag @murchadhmor ar twitter