Gaeilge Mhanann Chomhráiteach (6)

“From the beginning of its career as a written language English influence played havoc with its syntax, and it could be said without much exaggeration that some of the Manx that has been printed is merely English disguised in a Manx vocabulary. Manx hardly deserved to live. When a language surrenders itself to foreign idiom, and when all its speakers become bilingual, the penalty is death.”[1]

 Tomás Ó Rathile (1932)

e2.10_2

Tá an ráiteas thuas ar cheann de na ráitis is clúití agus is míchlúití i Staidéar Ceiltise. Maireann Gaeilge Mhanann faoi smál an leabhail sin go dtí an lá atá inniu ann.

Bíodh do thuairim féin agat ar chruinneas an ráiteas, cé chomh hábhartha is atá sé do Ghaeilge Mhanann an lae inniu, nó fiú Gaeilge na hÉireann an lae inniu.

Cibé ar bith, maím go bhfuil an ráiteas sin freagrach as go leor den laghad suime a chuireann Gaeilgeoirí i gcanúintí ár gcomharsana.

 

Va mee ayns Doolish jea. Row shiuish ayns shen?

Bha mi anns Dubhghlais dé. Robh siu-is anns sein?

I was in Douglas yesterday, were you there?

 

Cha row, cha jagh mee foddey voish y thie.

Cha robh, cha deach mi fada bhois a’ taigh.

No, I didn’t go far from home. (from the house).

 

Hie mee choud[2] as Purl Chiarn.

Chaidh mi chomh fada is Purt Tiarn’.

I went as far as Port Erin.

 

Naik shiu Paaie ‘sy phurt?

An fhaic siu Paaie sa phurt?

Did you see Peggy in the Port?

 

Honnick, agh cha row mee loayrt r’ee

Chonnaic, ach cha robh mi labhairt rithe

Yes, but I wasn’t speaking to her

 

Cheayll mee dy vel ee sooree

Chual’ mi da bheil í suirí

I heard that she is courting

 

S firrinagh dy liooar shen

‘S fírinneach da leór sein

That’s true enough

 

Ta dooinney eck fy-yerrey hoal!

Tá duine aic fa-dheireadh thall!

She has a man at long last!

 

Quoi eshyn? Nee Manninagh eh?

Caé eisean? An í Manannach e?

Who is he? Is he a Manxman?

 

She, Manninagh dooie veih Skylley Vride

Is e, Manannach dúchaí bhé  Skylley Vride

Yes, a native Manxman from Bride Parish

 

Cha nel mee er n’akin Paaie rish ymmodee bleeantyn

Chan eil mi air n’fhaicin Paaie ris an iomadaí bliantan

 I haven’t seen Peggy for many years

 

Insh dou, vel ee jeeaghyn dy mie?

Inis domh, bheil í déachainn da maith?

Tell me, does she look well?

 

Cho aeg as bwaagh as v’ee rieau

Cho éag[3] as baech[4] as bh’í riamh

As young and pretty as ever she was

 

As y dooinney eck, c’red t’eh jannoo?

As a’ duine aic, C’réad t’e déanamh?

And her man, what does he do?

 

Cha ‘sayms, s’likly t’eh gobbragh er y thalloo

Cha fhios aghams, s’ lidhce[5] t’e ag obrach air a’ talamh

I don’t know, but it’s likely he works on the land

 

S’mie shen. Shoh slaynt as aigh vie orroo

‘S maith sein. Seo sláint[6] as áidh mhaith orru

That’s fine, here’s health and good luck to them

 

Eaisht! Vel oo clashtyn red erbee?

Éist! Bheil thú claistin réad air bith?

Listen! Do you hear anything?

 

Nagh row crank er y dorrys?

Nach robh cranc air a’ doras?

Wasn’t there a knock on the door?

 

Immee as jeeagh quoi t’ayn

Imigh a’s déach caé t’ann

Go and look who it is

 

Cha nel peiagh erbee ayns shoh

Chan eil péachach air bith anns seo

There’s no one at all here

[1] O’Rahilly (T. F.), Ó Cuív (Brian) (revn. ed.): Irish dialects past and present, with chapters on Scottish and Manx.

Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1972. xi + 300 pp.

[2] “’choud as.’ or ‘choud’s,’ an abbreviation of . cho foddey as,’ usually translated ‘whilst.’ but also means, ‘as far as’ or ‘as long as’ (Notaí Juan Y Geill), i.e. ‘cho(mh) fada is’.

[3] <óg

[4] cf. G. na hAlban bòidheach (Dennis King). Cuireann an fuaimiú /bʷaex/ Gaeilge Ó Méith i gcuimhne dom áfach.

[5]< Béarla ‘Like’

[6]< sláinte

Sclábhaíocht na nGael – Cur i gcéill — BLOSC

Le breis is mí anuas, chonacthas go léir tráchta ar na meáin faoi sclábhaithe Éireannacha ar nós na méime thuas a cuireadh chugam ar na mallaibh. Ar an láimh eile, chualathas go leor faoi locht na nÉireannach maidir leis an impireacht agus an sclábhaíocht. Ní aon chomhtharlú é go dtagann na saincheisteanna seo aníos i […]

via Sclábhaíocht na nGael – Cur i gcéill — BLOSC

Gaeilge Mhanann Chomhráiteach (5)

Seo iarracht eile a rinneadh le litriú Gaelach a chur ar Ghaeilge Mhanann.

 (http://nimill.blogspot.co.uk/2011/02/gaeilge-mhanann.html#comment-form)

 Is traslitriú é a rinne an teangeolaí Dennis King ar leagan Gaeilge Mhanann a rinne Brian Stowell ar ar scéilín an Triúir Mhanach

 Dar le Dennis: “Tá an litriú atá acu deacair a thuiscint, ach tá an Ghaeilge atá acu sách gar don dá Ghaeilge eile.

 “D’athscríobh mé an scéilín i meascán de Ghaeilge na hÉireann, de Ghaeilge na hAlban (i litreacha corcra) agus de Shean-Ghaeilge (focal amháin i ndearg nár mhair beo sna teangacha eile).”

 Ren tree maynee y seihll y yiooldey.

 Rinne trí manaigh an saol a dhiúltadh.

 Hie ad magh ayns yn aasagh dy ghoaill arrys son nyn beccaghyn roish Jee.

 Chaigh iad mach anns an fhàsach do ghabháil aithreachas son nam peacaidhean roimis Dia.

 Cha loayr ad rish y cheilley rish blein.

 Cha labhair iad ris a’ chéile ris bliain.

 Eisht dooyrt fer jeu rish fer elley, “Ta shin mie dy liooar.”

 Eist [i. Ansin] dúirt fear diubh ris fear eile, “Tá sinn maith do leor.”

 Tostid rish blein elley.

 Tost(acht) ris bliain eile.

 “S’feer shen”, as y nah ’er.

 “Is fíor sin,” ars an ath fhear.

 Myr shen, hie blein elley shaghey.

 Mar sin, chaigh bliain eile seachad.

 “Dar m’ennym,” as y trass ’er, “mannagh lhiggys shiu fea dou, faagym y lane aasagh diu!”

“Dar m’anam,” ars an treas fhear, “mana ligfeas sibh féth domh, fàgaim a’ lán fhásach daoibh!”

 

Ceacht 5

 C’raad ta Juan? Cha ‘sayms edyr

C’rád tá Juan? Cha fhios aghams idir

Where’s John? I don’t know at all

 

Nagh vel eh ‘sy thie?

Nach bheil e sa taigh?

Isn’t he in the house? (at home)

 

Cha nel mee fakin[1] eh

Chan eil mi faicin e

I don’t see him

 

Jeeagh er shen! C’red t’ou fakin?

Déach air sein! C’réad tá thú faicin?

Look at that! What art thou seeing?

 

Ta Juan er y clieau

Tá Juan air a’ c-sliabh

John is on the mountain

 

C’red t’eh jannoo? Fow magh!

C’réad t’e déanamh? Fogh ‘mach!

What’s he doing? Find out!

 

Moghrey mie, c’red ta jannoo ort?

Móra maith, C’réad tá déanamh ort?

Good morning, what’s the matter?

 

Ta’n cabbyl glass ersooyl

Tá‘n caball glas air siúil

The grey horse is gone (away)

 

Nagh vel eh ‘sy vagher shid?

Nach bheil e sa mhachair si(ú)d?

Isn’t he in yonder field?

 

Cha row eh ayns shen moghrey jiu

Cha robh e anns sein móra diu

He wasn’t there this morning

 

T’eh kiart dy-liooar nish

 T’e ceart da leor nois

He’s right enough now

 

Ta mee clashtyn oo feer vie

Tá mi claistin thú fíor mhaith

I hear you very well.

 

Vel oo goll thie reesht?

Bheil thú gol taigh ríst?

Are you going home again?

 

Cha nel foast, cre’n driss t’ort?

Chan eil fós’, cré’n drios t’ort?

Not yet. what rush is on thee?

 

Ta mee goll dy Colby, vel oo cheet?

Tá mi gol da Colby, bheil thú tíot?

I’m going to Colby, art thou coming?

 

Trooid eisht, lhig dooin goll.

Trobhad[2] eist, lig dúinn gol.

Come then, let’s go.

 

Jeeagh quoi ta cheet!

Déach caé tá tíot!

Look who’s coming!

 

She Billy t’ayn, as y moddey echey

Is e Billy t’ann, as a’ madadh aige

It’s Billy and his dog

 

Ta moddey mie ayd, vel Gailck echey?

Tá madadh maith aghad, bheil Gaelg aige?

There’s a good dog at thee, has he Manx?

 

Cha nel Gailck erbee echey

Chan eil Gaelg air bith aige

He has ‘no Manx at all

 

Cre voish t’eh? Voish Sostyn

Cré bhois t’e? Bhois Sostan

Where’s he from? From England

 

Cha row mee rieau ayns shen

Cha robh mi riamh anns sein

I was never there

 

Row uss rieau ayns Rhumsaa?

Robh thus’ riamh anns Rhumsaa?

Wast thou ever in Ramsey.

 

Va, dy jarroo, keayrt ny ghaa

Bha, da dearbh, cuéirt[3] no dhá

Yes indeed, many a time

 

Hie mee dysen ‘sy vaatey

Chaidh mi du-sein sa bháta[4]

I went there in the boat

 

Ta laa braew ayn jiu

Tá lá bréagha ann diu

There’s a fine in (it)

 

Laa braew grianagh dy jarroo

Lá bréagha grianach da dearbh

A fine sunny day indeed

 

Cha nel eh feayr edyr

Chan eil e fuar idir

Its not cold at all

 

Vel oo clashtyn red erbee?

Bheil thú claistin réad[5] air bith?

Dost thou hear?

 

Cha nel mee clashtyn veg

Chan eil mi claistin bheag

I hear nothing

 


[1] I gcuid mhaith foinsí, is é /faɣin/ an fhoghraíocht ar ‘fakin’. Is é /ˈfaɡin/ a chluinim féin ar an taifead de ‘Conversational Manx’. Ní fheictear dom go léiríonn an litriú ‘faicin’ an Mhanainnis go héifeachtach  mar sin. Ach cheana, ar an ábhar nach léiríonn an litriú Manannach ‘fakin’ é ach an oiread, creidim go bhfuil an ceart agam ‘faicin’ a úsáid ar bhonn sanasaíochta.

[2]Luaite liom ag Dennis King ar Twitter, McBain “trobhad, come thou hither to me; opposite of thugad: *to-ro’-ad, *to-romh-t, “to before you”?

[3]< Sean-G. Cúairt, G. na hAlbain cuairt. Seans gur fear ‘ciart’ mar litriú.

[4] [bɛ:ða], Broderick, G., ‘Sir John Rhys and his visits to the Isle of Man (1886-1893) III: Dictionary’ (2016)

[5] < Sean-Ghaeilg ‘rét’ (rud), féach King, Dennis http://nimill.blogspot.co.uk/2015/04/mar-leathnaigh-ghaeilge-focloir.html

Ní maith gach rud a tharla le linn na laethanta órga — BLOSC

Mol an óige agus tiocfaidh sí, ‘sí sin an dóigh a spreagaim féin na daltaí ar an scoil s’againn, ach níor chuala mé iomrá ar an tseanfhocal sin go dtí gur fhoghlaim mé an Ghaeilge is mé i mbun mo mhéide. Nuair a bhí mé óg, d’fhreastail mé ar Scoil Bhráithre na Toirbhearta i nDún […]

via Ní maith gach rud a tharla le linn na laethanta órga — BLOSC

‘Terrorists’ ceart go leor, ach ‘nutters’ thar fóir

Cultural terrorists”, “nutters”, “fundamentalists”, sin díreach cuid de na maslaí a caitheadh ar lucht labhartha na Gaeilge ar na haer-thonntaí príomh-shrutha i bPoblacht na hÉireann le deich mbliana anuas – d’ainneoin sin níor sheas Údarás Craolacháin na hÉireann (BAI) ach le gearán amháin a bhain leis an teanga sa tréimhse sin.

Dá bharr na ráitis thuas agus eile, fuair an BAI seacht ngearán a ghlac siad a bhí bailí le deich mbliana anuas – tuigtear go bhfuair an BAI gearáin eile a mheas sé go raibh “neamhbhailí”.

As an seacht gcás sin, i dtrí chás acu réitíodh an gearán mar gur dhruid an gearánaí an cás sula ndearnadh an BAI aon chinneadh.

Diúltaíodh do thrí ghearán agus sheas an BAI le ceann amháin – maidir le ‘Phone Show’ FM104 i mBaile Átha Cliath.

Sa chlár áirithe seo ar an 5 Meitheamh 2014, thug láithreoir an chláir  Chris Barry ‘nutters’ ar Ghaeilgeoirí, cé gur mhaígh an staisiún nach gach Gaeilgeoir a bhí i gceist, thug sé le fios go raibh cuid Gaeilgeoirí ‘fanaticial’, arís thug an staisiún le fios nach gach Gaeilgeoir a bhí i gceist aige.

Dúirt FM104 leis an BAI go raibh sé “muiníneach gur cothrom, oibiachtúil agus neamhchlaonta a bhí an Phone Show ar FM104 a láithríodh an oíche i gceist maidir le cúrsaí an lae, ba iad sin, scrúdú na hArdteistiméireachta sa Ghaeilge agus na daoine sin a roghnaíonn an teanga a fhoghlaim agus a labhairt”.

Mar sin féin, sa chás amháin seo, sheas coiste an BAI leis an ghéaránaí:

“Bhí an Coiste den tuairim gur neamhchothrom a bhí an dóigh ar láimhseáladh gné amháin den chlár.

“Chuige sin, thug an Coiste dá aire gur chuir an láithreoir isteach arís is arís eile ar rannpháirtithe nár chomhaontaigh le seasamh eagarthóireachta an chláir maidir leis an nGaeilge (nach cuidiú é an riachtanas éigeantach chun an teanga a fhoghlaim) agus gur thug sé “awkward son of a bitch” ar dhuine amháin de na rannpháirtithe.

“Rinne láithreoirí an chláir cáineadh ar na glaoiteoirí sin tar éis dóibh a n-ionchur a thabhairt.

“Bhí sé mar thuairim ag an gCoiste gur neamhchothrom a bhí caoi agus cuma an ionchuir sin ón láithreoir agus go ndeachaigh siad in aghaidh riachtanas Riail 4.1 den Chód Cothroime, Oibiachtúlacht agus Neamhchlaontacht sa Nuacht agus i gCúrsaí Reatha ón BAI.”

“Gan cosaint”

Cad tuige gur féidir maslaí dá chineál seo a chur i gcló nó a chraoladh faoi ghaeilgeoirí nárbh fhéidir a shamhlú a rá faoi ghrúpaí eile?

“Go simplí níl an Ghaeilge nó lucht labhartha na Gaeilge mar ghrúpa cosanta agus dar bhrí sin tá saoirse áirithe ag iriseoirí nó grúpaí eile le rá gur “meon” nó tuairimíocht atá ann,” a dúirt Seán Ó Conaill, leachtóir le dlí in Coláiste Ollscoile Chorcaigh.

“Braithim féin áfach an fhadhb is mó ar slí ná go bhfuil an Ghaeilge go teicniúil mar “phríomhtheanga” oifigiúil na tíre cé go dtuigeann gach duine nach ann don suíomh sin.

“Cruthaíonn sé seo fadhbanna áirithe don Ghaeilge mar shampla ní féidir le cosaint mionlaigh a thabhairt do Ghaeilgeoirí ach ní fhaighimid aon bhuntáiste ón stádas oifigiúil ach oiread.

“Mar shampla ní raibh Éire in ann an Cart Eorpach do mion-Theangacha a shíniú de bharr seo. Dá mba rud é go raibh stádas mar mhionteanga ag an nGaeilge an Dlí agus polasaithe in ann cabhrú níos mó.”

“Idirdhealú”

Is iarrthóir Phd í Gearóidín McEvoy i gcúrsaí mionteangacha agus an dlí in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath.

“Sé spéisiúil mar uaireanta feictear na nósanna seo go minic ó dhaoine atá fulangach ó thaobh dreamanna eile,” a dúirt sí.

“Agus ní hamháin go feictear é seo in Éireann. Tá sé le fáil i Meiriceá, san Alban, timpeall na hEorpa, timpeall an domhain.

“Ar leibhéal bunúsach, is é an eagla ós comhair an “other” nó an duine nó an dream eile atá i gceist.

“Agus is é ceann dena heaglaithe atá fós inghlachta ag an phoiblí. Mar sin is féidir linn idirdhealú a dhéanamh fós ó thaobh cúrsaí teangacha.

‘Cultural Terrorists’

Ach cén fáth gurbh fhéidir leis chraoltóir Ivan Yates “Cultural Terrorists” a thabhairt ar Ghaeilgeoirí gan fhadhb, mar a rinne ar an Tonight Show 19 Bealtaine 2018.

Dar le Fhóraim Feidhmiúcháin Gearán de chuid an BAI d’úsáid sé an téarma sin chun díospóireacht a spreagadh agus gur bhain sé sin lena chuid “gnáth-nósanna”

“Thug an Fóram faoi deara gur tugadh neart deiseanna do na daoine faoi agallamh a dtuairimí a chur in iúl agus gur úsáideadh cur chuige cothrom oibiachtúil agus neamhchlaonta ar an iomlán i leith an ábhair.

“Thairis sin, thug an Fóram faoi deara nach gá go bhfuil éagóir i gceist i gcásanna ina gcuirtear tús leis an díospóireacht trí ‘fheidhmiú mar abhcóide an diabhail’ agus, ag féachaint ar an gcraolachán ina iomláine, nach raibh an sé éagothrom i ngeall ar úsáid an téarma sin.

‘Ráiteas’

Cad a tharlaíonn nuair a sheastar le gearán chuig an BAI?

“Tabharfaidh an BAI éifeacht do na prionsabail atá sonraithe ina bheartas um Chomhlíonadh agus Forfheidhmiú trí bhearta atá cothrom agus comhréireach, atá dírithe ar riachtanais an lucht féachana agus an lucht éisteachta, agus ar leor iad chun críocha tuairisciú reachtúil agus a chinntiú go bhfuil craoltóirí cuntasach as a gcuid oibre,” a deir an eagraíocht.

“Nuair a sheasfar le gearán (go hiomlán nó go páirteach) dréachtóidh an BAI ráiteas agus tá sé de dhualgas ar an gcraoltóir an ráiteas sin a chraoladh,” a dúirt ráiteas ón eagraíocht.

“Taifeadtar i dtaifead comhlíonta an chraoltóra gur seasadh leis an ngearán.”